મોક્ષ જોઈએ તો આત્મજ્ઞાનનું મહત્વ સમજો !

 

મોક્ષ જોઈએ તો આત્મજ્ઞાનનું મહત્વ સમજો !

આત્મજ્ઞાન જ મોક્ષપ્રાપ્તિનો પ્રત્યક્ષ માર્ગ છે.માનવજીવનનો અંતિમ ઉદ્દેશ મોક્ષ.માનવજીવન માત્ર જન્મવું,ભણવું,કમાવું,પરિવારનું પાલનપોષણ કરવું અને અંતે આ દેહનો ત્યાગ કરવો એટલા પૂરતું મર્યાદિત નથી.ભારતીય ઋષિ-મુનિઓએ માનવજીવનના પરમ ઉદ્દેશ તરીકે આત્મજ્ઞાન-આત્મસાક્ષાત્કાર અને મોક્ષની પ્રાપ્તિનું મહત્વ સમજાવ્યું છે.મનુષ્ય આખી જિંદગી સુખની શોધમાં ભટકતો રહે છે.ધન, સંપત્તિ,પ્રતિષ્ઠા,પદ,પરિવાર અને ભૌતિક સુવિધાઓ દ્વારા સુખ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે પરંતુ આ બધું નાશવંત છે.જે વસ્તુઓ સમય સાથે બદલાય છે તેમાંથી મળતું સુખ પણ કાયમી હોઈ શકતું નથી તેથી જ ભારતીય અધ્યાત્મદર્શન મનુષ્યને બાહ્ય જગતની સાથે પોતાના અંતરાત્મા તરફ પણ દ્રષ્ટિ કરવાની પ્રેરણા આપે છે.

મોક્ષ એટલે શું? આત્મજ્ઞાન એટલે શું? શું માત્ર ધાર્મિક વિધિઓ, જપ-તપ, વ્રત-ઉપવાસ અને તીર્થયાત્રાથી મોક્ષ મળી શકે? શું મોક્ષ મૃત્યુ પછી મળતી કોઈ જગ્યા છે કે જીવતાં જીવ જ પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવી આંતરિક મુક્તિની અવસ્થા છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ સમજવા માટે આત્મજ્ઞાનના મહત્વને સમજવું જરૂરી છે. આત્મજ્ઞાન વિના મોક્ષની સિદ્ધિ શક્ય નથી, આદિ શંકરાચાર્યજીના વિવેકચૂડામણિમાં આત્મજ્ઞાનના મહત્વને સમજાવતો પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે..

बोधोऽन्यसाधनेभ्यो हि साक्षान्मोक्षैकसाधनम्

पाकस्य वह्निवज्ज्ञानं विना मोक्षो न सिध्यति

આત્મતત્વનું જ્ઞાન અન્ય સાધનોની તુલનામાં મોક્ષનું પ્રત્યક્ષ સાધન છે.જેમ ભોજન રાંધવા માટે અગ્નિ અનિવાર્ય છે તેમ અજ્ઞાનનો નાશ કરીને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માટે આત્મજ્ઞાન અનિવાર્ય છે. મનુષ્ય જપ, તપ, પૂજા, પાઠ, વ્રત, ઉપવાસ, યજ્ઞ, દાન અને તીર્થયાત્રા જેવાં અનેક ધાર્મિક સાધનો અપનાવે છે. આ સાધનો મનની શુદ્ધિ, સંયમ, સદાચાર અને ઈશ્વર પ્રત્યેની શ્રદ્ધા વધારવામાં સહાયક બને છે પરંતુ પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપનું અજ્ઞાન દૂર ન થાય ત્યાં સુધી બંધનમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિનો અનુભવ થતો નથી.

જેમ રસોઈ માટે વાસણ,પાણી,અનાજ અને અન્ય સામગ્રી હોવા છતાં અગ્નિ વિના ભોજન રંધાતું નથી તેમ જીવનમાં અનેક ધાર્મિક ક્રિયાઓ હોવા છતાં આત્મતત્વનો બોધ ન થાય તો અજ્ઞાનનું મૂળ દૂર થતું નથી. અહીં ધાર્મિક સાધનોનો નિષેધ નથી પરંતુ તેમનું સાચું સ્થાન સમજાવવામાં આવ્યું છે. સાધના ચિત્તને તૈયાર કરે છે, સદગુરૂ અને શાસ્ત્રો સાચો માર્ગ બતાવે છે અને આત્મજ્ઞાન અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરે છે.

આત્મજ્ઞાન એટલે શું?

આત્મજ્ઞાન શબ્દ બે શબ્દોથી બનેલો છે:આત્મા+જ્ઞાન..

આત્મા..ભારતીય અધ્યાત્મદર્શન અનુસાર શરીર,ઇન્દ્રિયો,મન અને બુદ્ધિથી ભિન્ન ચેતન તત્વ.

જ્ઞાન..કોઈ તત્વને માત્ર સાંભળવું કે વાંચવું નહીં પરંતુ તેને યથાર્થ રીતે સમજવું અને અનુભવવું.

આત્મજ્ઞાન..પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપનું જ્ઞાન-દેહ અને આત્મા વચ્ચેનો ભેદ સમજવાની વિવેકદ્રષ્ટિ તથા પરમાત્મા સાથેના પોતાના સંબંધનું સાચું બોધજ્ઞાન.સામાન્ય રીતે મનુષ્ય પોતાની ઓળખ શરીર, નામ,કુટુંબ,જાતિ,વ્યવસાય,સંપત્તિ અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાથી કરે છે પરંતુ આ બધી ઓળખ સમય સાથે બદલાય છે. બાળપણ-યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં પરિવર્તન આવે છે. વિચારો,લાગણીઓ અને માન્યતાઓ પણ બદલાય છે તેમ છતાં મનુષ્યને પોતાના અસ્તિત્વનો અનુભવ સતત રહે છે. આથી ભારતીય દર્શન મનુષ્યને પ્રશ્ન પૂછવા પ્રેરે છે કે હું ખરેખર કોણ છું? શું હું માત્ર આ શરીર છું? શું હું મનમાં આવતા વિચારો છું? કે પછી આ બધાનો જાણનાર કોઈ ચેતન તત્વ છું? આ પ્રશ્નોના તત્વચિંતનપૂર્ણ જવાબની શોધ એટલે આત્મવિચાર અને પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપનો યથાર્થ બોધ એટલે આત્મજ્ઞાન.

ગીતા અધ્યાયઃ૧૩/૨માં કહ્યું છે કે..

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः

હે કુંતીપુત્ર ! આ શરીરને ક્ષેત્ર કહેવામાં આવે છે અને જે આ શરીરને જાણે છે તેને તત્વજ્ઞાનીઓ ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે.અહીં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ શરીર અને તેને જાણનાર તત્વ વચ્ચેનો ભેદ સમજાવે છે.શરીર આપણું સાધન છે પરંતુ શરીર જ આપણું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ નથી.આ ભેદને સમજવો આત્મવિચારની દિશામાં મહત્વનું પગલું છે.

મોક્ષ એટલે શું? મોક્ષની સાચી વ્યાખ્યા અને ભાવાર્થ..

'મોક્ષ' શબ્દનો મૂળ ભાવ છે મુક્તિ-છૂટકારો કે બંધનમાંથી સ્વતંત્રતા પરંતુ આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ મોક્ષનો અર્થ માત્ર જન્મ-મરણના ચક્રમાંથી મુક્તિ એવો જ નથી.વિવિધ ભારતીય દર્શનોમાં મોક્ષની વ્યાખ્યા અને તેની પ્રાપ્તિના માર્ગ અંગે અલગ-અલગ મતો જોવા મળે છે.

વેદાંતદર્શન અનુસાર અવિદ્યા-દેહાભિમાન અને પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપ અંગેની ખોટી માન્યતામાંથી મુક્ત થવું મોક્ષ છે.સાંખ્યદર્શનના સંદર્ભમાં પુરૂષ અને પ્રકૃતિના ભેદનું યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને દુઃખમાંથી મુક્ત થવું કૈવલ્ય છે.ભક્તિમાર્ગમાં પરમાત્માની શરણાગતિ-પ્રેમ અને ભક્તિ દ્વારા પરમાત્માની પ્રાપ્તિ મોક્ષનું સ્વરૂપ ગણાય છે.

આ બધા માર્ગોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સામ્ય છે..મનુષ્યે અજ્ઞાન,આસક્તિ,અહંકાર અને દુઃખનાં બંધનોમાંથી મુક્ત થવાનું છે.

મોક્ષનો વ્યવહારૂ ભાવાર્થ..

હું શરીર-સંપત્તિ અને પદનો અહંકાર નથી.સુખ-દુઃખની પરિસ્થિતિઓમાં મનની સમતુલા જાળવી શકું.કામના,ક્રોધ,લોભ,મોહ અને અહંકારના પ્રભાવથી મુક્ત થવાનો પ્રયત્ન કરૂં, કોઈના પ્રત્યે દ્વેષ-ઈર્ષ્યા કે વેરભાવ રાખ્યા વિના પ્રેમ અને કરૂણાથી જીવન જીવું, પરમાત્માની સર્વવ્યાપકતાને સમજીને દરેક જીવમાં માનવતા અને સન્માનની ભાવના રાખું..આ દ્રષ્ટિએ મોક્ષ માત્ર મૃત્યુ પછીની કલ્પના બની રહેતો નથી પરંતુ જીવતા જીવ મનુષ્યના અંતરમાં પ્રગટતી આધ્યાત્મિક મુક્તિની અવસ્થા પણ બને છે.

ભગવદ્ ગીતામાં મોક્ષ અને બ્રહ્મનિર્વાણ..

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અધ્યાયઃ૫/૨૪માં કહે છે કે..

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः

स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति

જે મનુષ્ય અંતરમાં સુખ અનુભવે છે,અંતરમાં જ આનંદ મેળવે છે અને જેના અંતરમાં જ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રગટેલો છે એવો યોગી બ્રહ્મભાવને પ્રાપ્ત થઈ બ્રહ્મનિર્વાણને પામે છે.આ શ્લોકમાં ભગવાન સમજાવે છે કે સાચું સુખ બાહ્ય પદાર્થો પર આધારિત નથી.જેનું મન અંતર્મુખ બને છે અને જે પરમ તત્વમાં સ્થિર થાય છે તે પરમ શાંતિનો અનુભવ કરે છે.આને જીવતાં જીવ આંતરિક મુક્તિ અને બ્રહ્મનિર્વાણની અવસ્થા તરીકે પણ સમજવામાં આવે છે.

ભગવદ્ ગીતામાં જ્ઞાન અને મોક્ષનો સંબંધ..

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે જ્ઞાનને અત્યંત મહત્વ આપ્યું છે.જ્ઞાનનો અર્થ માત્ર શાસ્ત્રોનું વાંચન કે પંડિતાઈ નથી પરંતુ જીવનના વાસ્તવિક તત્વને ઓળખવાની દ્રષ્ટિ છે.

ગીતા અધ્યાયઃ૪/૩૮ માં :

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।

तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥

ભાવાર્થ : આ સંસારમાં જ્ઞાન સમાન પવિત્ર કરનાર બીજું કંઈ નથી. યોગમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલો મનુષ્ય સમય જતાં પોતાના અંતરમાં તે જ્ઞાનનો અનુભવ કરે છે.

આ શ્લોક દ્વારા ભગવાન સમજાવે છે કે જ્ઞાન મનુષ્યના અંતરને શુદ્ધ કરનારું છે. જ્યારે મનુષ્યમાં વિવેક, સંયમ, શ્રદ્ધા અને સાધનાની નિષ્ઠા વિકસે છે ત્યારે તે જ્ઞાનને પોતાના જીવનમાં ઉતારી શકે છે.

ગીતા અધ્યાય ૪, શ્લોક ૩૯ :

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।

ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥

ભાવાર્થ : શ્રદ્ધાવાન, સાધનામાં તત્પર અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખનાર મનુષ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને ઝડપથી પરમ શાંતિને પામે છે.

આમ, આત્મજ્ઞાન અને પરમ શાંતિ વચ્ચે ગાઢ સંબંધ છે.

Heritage IITKanpur+1

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જ્ઞાનનો હેતુ માત્ર બૌદ્ધિક માહિતી મેળવવાનો નથી; પરંતુ મનુષ્યના જીવનમાં અજ્ઞાન, અશાંતિ અને આસક્તિનો અંત લાવવાનો છે.

૫. સંત નિરંકારી મિશનના બ્રહ્મજ્ઞાન અને મોક્ષનું આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ

સંત નિરંકારી મિશનના આધ્યાત્મિક વિચારોમાં બ્રહ્મજ્ઞાનનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. મિશનની મૂળભૂત વિચારધારા અનુસાર નિરાકાર, નિર્ગુણ, સર્વવ્યાપક પરમાત્મા જ સમગ્ર સૃષ્ટિનો આધાર છે.

મનુષ્ય પરમાત્મા વિશે સાંભળે છે, શાસ્ત્રોમાં વાંચે છે, મંદિરોમાં દર્શન કરે છે અને પ્રાર્થના કરે છે. પરંતુ જ્યાં સુધી પરમાત્માના વાસ્તવિક સ્વરૂપનો અનુભવ થતો નથી ત્યાં સુધી તેની શ્રદ્ધા ઘણીવાર માન્યતા પૂરતી મર્યાદિત રહે છે.

સદગુરુ દ્વારા પ્રાપ્ત થતું બ્રહ્મજ્ઞાન મનુષ્યને આ નિરાકાર પરમાત્માની ઓળખ કરાવે છે. આ ઓળખ માત્ર કોઈ ધાર્મિક વિચાર કે કલ્પના નથી, પરંતુ પરમાત્માની સર્વવ્યાપકતાને સમજવાની અને જીવનમાં ઉતારવાની આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિ છે.

સંત નિરંકારી મિશનની દૃષ્ટિએ બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી મનુષ્યનું જીવન માત્ર પોતાની જાત પૂરતું સીમિત રહેતું નથી. તે દરેક માનવીમાં એક જ પરમાત્માનો અંશ કે સર્વવ્યાપક પરમાત્માની હાજરીનો ભાવ સમજીને પ્રેમ, નમ્રતા, સહિષ્ણુતા અને સેવાભાવથી જીવન જીવવાની પ્રેરણા મેળવે છે.

અહીં ત્રણ બાબતો અત્યંત મહત્ત્વની છે :

૧. સત્સંગ : સત્સંગ દ્વારા સત્યનું શ્રવણ, મનન અને જીવનના આધ્યાત્મિક ઉદ્દેશની સમજણ વિકસે છે.

૨. સુમિરણ : નિરંકાર પરમાત્માનું સ્મરણ મનને વિષયવાસનાઓથી દૂર રાખી અંતરમાં શાંતિ અને સ્થિરતા લાવવામાં મદદરૂપ બને છે.

૩. સેવા : નિઃસ્વાર્થ સેવા દ્વારા અહંકારનું વિસર્જન થાય છે અને માનવમાત્ર પ્રત્યે પ્રેમ, દયા તથા સહાનુભૂતિની ભાવના વિકસે છે.

ગુરુવચનામૃતના આધ્યાત્મિક ચિંતનને આ સંદર્ભમાં સમજીએ તો સદગુરુની કૃપાથી મળેલું જ્ઞાન માત્ર સાંભળવા કે યાદ રાખવા માટે નથી, પરંતુ જીવનમાં ઉતારવા માટે છે. જ્ઞાનની સાચી કસોટી મનુષ્યના વિચારો, વાણી, વર્તન અને વ્યવહારમાં દેખાતી નમ્રતા છે.

અહીં એક મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જોઈએ : વેદાંતમાં આત્મા અને બ્રહ્મના તત્ત્વસંબંધનું જ્ઞાન મોક્ષનું સાધન સમજાવવામાં આવે છે, જ્યારે સંત નિરંકારી મિશનમાં બ્રહ્મજ્ઞાનનો ભાર નિરાકાર પરમાત્માની ઓળખ અને તેના આધારે માનવજીવનમાં પરિવર્તન પર છે. બંનેની શબ્દાવલી અને તત્ત્વમીમાંસા એકસરખી નથી, પરંતુ અજ્ઞાનથી જ્ઞાન તરફ અને સંકુચિતતાથી વિશાળ માનવતા તરફ જવાની પ્રેરણા બંનેમાં જોવા મળે છે.

૬. પૂજ્ય સ્વામી સચ્ચિદાનંદજીના વિચારોના સંદર્ભમાં મોક્ષનું ચિંતન

ગુજરાતના જાણીતા વેદાંતવિદ્, ધર્મચિંતક, લેખક અને સમાજસુધારક પૂજ્ય સ્વામી સચ્ચિદાનંદજીનું ચિંતન ભારતીય અધ્યાત્મ, વેદાંત, તર્કબુદ્ધિ અને માનવકલ્યાણ સાથે જોડાયેલું છે. તેમણે ધર્મના નામે ચાલતી અંધશ્રદ્ધા, રૂઢિચુસ્તતા અને નિરર્થક કર્મકાંડ અંગે પણ વિચારપ્રેરક પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.

ગુજરાતી વિશ્વકોશ+1

તેમના વિચારોના સંદર્ભમાં મોક્ષના વિષયને સમજતાં એક બાબત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ કે મોક્ષ અંગેના પરંપરાગત વેદાંતના સિદ્ધાંતો અને સ્વામીજીના સ્વતંત્ર તર્કશીલ ચિંતનને એક જ વ્યાખ્યામાં બાંધી શકાય નહીં.

સ્વામીજીના આત્મા અને મોક્ષવિષયક વિચારોમાં આત્માના અસ્તિત્વ, મૃત્યુ પછીના જીવન અને પરંપરાગત માન્યતાઓ અંગે પ્રશ્નો તથા વિવેચન જોવા મળે છે. તેમના એક સંવાદમાં તેમણે પોતાની પુસ્તિકા મારી બાયપાસ સર્જરી અને પુસ્તક ઉપસંહારના સંદર્ભમાં આત્મા અંગેની ચર્ચા કરી છે.

NewsPremi Gujarati+1

તેમના વ્યાપક માનવતાવાદી ચિંતનમાંથી એક મહત્ત્વની જીવનશિક્ષા મળે છે કે ધર્મ માણસને વધુ સારો, નિર્ભય, કર્મશીલ, વિવેકશીલ અને પરોપકારી બનાવે તેવો હોવો જોઈએ.

આ દૃષ્ટિએ મોક્ષના વ્યવહારુ અર્થ અંગે આપણે નીચે પ્રમાણે ચિંતન કરી શકીએ :

અજ્ઞાન અને અંધશ્રદ્ધામાંથી મુક્ત થવું.

જીવનમાં વિવેક અને તર્કબુદ્ધિનો વિકાસ કરવો.

પોતાના સ્વાર્થ કરતાં સમાજ અને માનવતાના કલ્યાણને મહત્ત્વ આપવું.

અહંકાર, દ્વેષ, ઈર્ષ્યા અને સંકુચિત માન્યતાઓથી મુક્ત થવું.

માત્ર ધાર્મિક દેખાવ કરવાને બદલે માનવસેવા અને સદાચારને જીવનમાં સ્થાન આપવું.

આ રીતે મોક્ષનું ચિંતન માત્ર પરલોકની કલ્પનામાં અટકી ન રહેતાં વર્તમાન જીવનને વધુ સાર્થક બનાવવાની દિશામાં પણ લઈ જાય છે.

૭. શું જપ, તપ, પૂજા, વ્રત અને તીર્થયાત્રા મોક્ષ અપાવી શકતાં નથી?

આ પ્રશ્ન ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે.

ભારતીય ધર્મશાસ્ત્રો અને અધ્યાત્મપરંપરામાં જપ, તપ, યજ્ઞ, દાન, પૂજા, વ્રત, ઉપવાસ અને તીર્થયાત્રાનું પોતપોતાનું મહત્ત્વ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.

આ સાધનો મનુષ્યમાં શ્રદ્ધા, સંયમ, ત્યાગ, દયા અને સાત્ત્વિકતાનો વિકાસ કરી શકે છે. પરંતુ જો આ બધું માત્ર દેખાડો, અહંકાર, સ્વાર્થ કે ફળની અપેક્ષા સાથે કરવામાં આવે તો તેના આધ્યાત્મિક ઉદ્દેશની પૂર્તિ થતી નથી.

ભગવદ્ ગીતામાં પણ કર્મયોગનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ મનુષ્યને કર્મ છોડવાનું નહીં, પરંતુ આસક્તિ અને કર્તાપણાના અભિમાનનો ત્યાગ કરીને કર્મ કરવાનું શીખવે છે.

એટલે જ અહીં એક સુંદર સમન્વય સમજવા જેવો છે :

કર્મથી જીવનમાં કર્તવ્યનિષ્ઠા આવે છે.

ઉપાસનાથી મનમાં શ્રદ્ધા અને એકાગ્રતા વધે છે.

સત્સંગથી સદ્વિચારોનું સિંચન થાય છે.

સદગુરુના માર્ગદર્શનથી સત્યને સમજવાની દિશા મળે છે.

આત્મજ્ઞાનથી પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપનું ભાન થાય છે.

નિષ્કામ સેવા અને સમભાવથી જીવનમાં આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની અભિવ્યક્તિ થાય છે.

અર્થાત્ ધાર્મિક સાધનોનું સાચું મૂલ્ય ત્યારે છે જ્યારે તે મનુષ્યને અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફ અને સ્વાર્થમાંથી પરમાર્થ તરફ લઈ જાય.

૮. જીવન્મુક્તિ એટલે શું? જીવતાં જીવ મોક્ષનો અનુભવ

મોક્ષ વિશેની એક મહત્ત્વપૂર્ણ આધ્યાત્મિક સંકલ્પના છે – જીવન્મુક્તિ.

જીવન્મુક્તિ એટલે દેહ ધારણ કરીને પણ અંતરમાં આસક્તિ, અહંકાર, દ્વેષ, રાગ અને દ્વેષજન્ય બંધનોથી મુક્ત રહેવાની અવસ્થા.

જીવન્મુક્ત મનુષ્ય સંસારમાં રહે છે, પરંતુ સંસારની મોહમાયા તેને માનસિક રીતે ગુલામ બનાવી શકતી નથી.

તે પરિવારની જવાબદારી નિભાવે છે, વ્યવસાય કરે છે, સમાજમાં રહે છે, સુખ-દુઃખની પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરે છે; પરંતુ દરેક પરિસ્થિતિમાં વિવેક, સમતા અને પ્રભુસ્મરણ જાળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

તેના જીવનમાં કોઈના પ્રત્યે દ્વેષ નથી, કોઈની સંપત્તિ પ્રત્યે લોભ નથી, કોઈના સુખથી ઈર્ષ્યા નથી અને પોતાના પદ કે પ્રતિષ્ઠાનો અહંકાર નથી.

આવી વ્યક્તિ માટે મોક્ષ માત્ર ધાર્મિક ચર્ચાનો વિષય નથી રહેતો, પરંતુ તેના જીવનના આચરણમાં પ્રગટ થતું આધ્યાત્મિક સત્ય બને છે.

ગીતા અધ્યાય ૫, શ્લોક ૨૪માં ભગવાને અંતઃસુખ, અંતઃપ્રકાશ અને બ્રહ્મનિર્વાણની જે વાત કરી છે તે આ ચિંતન સાથે જોડાયેલી છે.

૯. મોક્ષપ્રાપ્તિના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ – અજ્ઞાન અને અહંકાર

મનુષ્યને બહારના બંધનો કરતાં ઘણીવાર પોતાના મનના બંધનો વધુ દુઃખ આપે છે.

કામના પૂરી ન થાય તો ક્રોધ આવે છે. અપેક્ષા પૂરી ન થાય તો નિરાશા આવે છે. કોઈ આપણું અપમાન કરે તો અહંકાર ઘવાય છે. બીજાની પ્રગતિ જોઈને ઈર્ષ્યા થાય છે. સંપત્તિ વધે તો તેનો મોહ વધે છે અને પ્રતિષ્ઠા મળે તો અભિમાન વધે છે.

આ બધાં માનસિક બંધનો મનુષ્યને આંતરિક શાંતિથી દૂર લઈ જાય છે.

આત્મજ્ઞાન મનુષ્યને પોતાના વિચારો અને વર્તનનું નિરીક્ષણ કરતાં શીખવે છે. તે સમજવા લાગે છે કે ક્રોધ કરવો કે શાંત રહેવું, દ્વેષ રાખવો કે ક્ષમા કરવી, અહંકાર કરવો કે નમ્ર રહેવું – આ બધામાં પોતાના વિવેકની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે.

જ્યારે મનુષ્ય પોતાનાં દુર્ગુણોને ઓળખીને તેને દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે આધ્યાત્મિક વિકાસની શરૂઆત થાય છે.

મોક્ષનો માર્ગ માત્ર બહારની દુનિયા છોડવાનો નથી, પરંતુ અંતરની નકારાત્મક વૃત્તિઓ અને ખોટી માન્યતાઓમાંથી મુક્ત થવાનો પણ છે.

૧૦. આત્મજ્ઞાનથી જીવનમાં આવતાં પરિવર્તનો

સાચા જ્ઞાનની ઓળખ માત્ર શબ્દો કે ઉપદેશથી થતી નથી. જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા પછી મનુષ્યના જીવનમાં કેવું પરિવર્તન આવે છે તે વધુ મહત્ત્વનું છે.

આત્મજ્ઞાન અને પરમાત્માની ઓળખ જીવનમાં નીચે મુજબનાં પરિવર્તનો લાવવાની પ્રેરણા આપે છે :

1. અહંકારમાંથી નમ્રતા તરફ : હું જ કરું છું, હું જ મોટો છું, મારું જ સાચું છે – આવી ભાવનામાંથી મુક્તિ મળે છે.

2. દ્વેષમાંથી પ્રેમ તરફ : દરેક મનુષ્ય પ્રત્યે સદભાવ અને સહાનુભૂતિ રાખવાની દૃષ્ટિ વિકસે છે.

3. આસક્તિમાંથી સમભાવ તરફ : સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને માન-અપમાનમાં માનસિક સંતુલન જાળવવાની શક્તિ વધે છે.

4. સ્વાર્થમાંથી પરમાર્થ તરફ : બીજાના દુઃખમાં સહભાગી થવાની અને નિઃસ્વાર્થ સેવા કરવાની ભાવના પ્રબળ બને છે.

5. અજ્ઞાનમાંથી વિવેક તરફ : સાચું અને ખોટું, નિત્ય અને અનિત્ય તથા કર્તવ્ય અને અકર્તવ્ય વચ્ચેનો ભેદ સમજવાની ક્ષમતા વિકસે છે.

આ પરિવર્તનો જ્ઞાનને જીવનમાં ઉતારવાની પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.

ઉપસંહાર : મોક્ષ ક્યાંક દૂર નથી, તે જ્ઞાન અને જીવનની શુદ્ધતામાં છે

માનવજીવનમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ નથી કે આપણી પાસે કેટલું ધન છે, કેટલો વૈભવ છે કે કેટલું માન-સન્માન છે; પરંતુ સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે પોતાને કેટલા ઓળખ્યા છે અને જીવનના વાસ્તવિક ઉદ્દેશને કેટલો સમજ્યા છીએ.

આદિ શંકરાચાર્યજી આત્મજ્ઞાનને મોક્ષનું પ્રત્યક્ષ સાધન સમજાવે છે. ભગવદ્ ગીતા જ્ઞાન દ્વારા પરમશાંતિ પ્રાપ્ત કરવાનો માર્ગ દર્શાવે છે. ઉપનિષદો આત્મતત્ત્વની ઓળખ માટે પ્રેરણા આપે છે. સંત નિરંકારી મિશન સદગુરુ દ્વારા બ્રહ્મજ્ઞાન મેળવી નિરંકાર પરમાત્માની ઓળખ સાથે પ્રેમ, સેવા અને સમભાવનું જીવન જીવવાની પ્રેરણા આપે છે. જ્યારે સ્વામી સચ્ચિદાનંદજીના તર્કશીલ અને માનવતાવાદી ચિંતનમાંથી ધર્મને વિવેક, સદાચાર અને માનવકલ્યાણ સાથે જોડવાની શીખ મળે છે.

આ બધા વિચારોનું સમન્વય કરીને એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે મનુષ્યે જીવનમાં અજ્ઞાન, અહંકાર, સ્વાર્થ, દ્વેષ અને મોહનાં બંધનોમાંથી મુક્ત થવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ.

મોક્ષની વાત કરવી સહેલી છે, પરંતુ જીવનમાં નમ્રતા, સમતા, પ્રેમ, કરુણા અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનો ભાવ ઉતારવો એ સાચી આધ્યાત્મિક સાધના છે.

જ્ઞાન માત્ર પુસ્તકોમાં રહે તો તે માહિતી છે, પરંતુ જ્યારે જ્ઞાન જીવનમાં ઊતરે છે ત્યારે તે આત્મપરિવર્તનનું સાધન બને છે.

અંતે એટલું જ કહેવાનું કે જે મનુષ્ય પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપને ઓળખવાની જિજ્ઞાસા રાખે છે, સદગુરુના માર્ગદર્શનથી પરમાત્માનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે અને તે જ્ઞાનને પોતાના જીવનમાં આચરણરૂપે ઉતારે છે, તે જ સાચા અર્થમાં આધ્યાત્મિક મુક્તિના માર્ગે આગળ વધે છે.

મુખ્ય સંદેશ – મોક્ષ અને આત્મજ્ઞાનનું સારતત્ત્વ

શબ્દ	સરળ અર્થ અને ભાવાર્થ
આત્મા	શરીરથી ભિન્ન ચેતન તત્ત્વ – ભારતીય દર્શન અનુસાર
આત્મજ્ઞાન	પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપનું યથાર્થ જ્ઞાન
બ્રહ્મજ્ઞાન	પરમ બ્રહ્મ કે નિરાકાર પરમાત્માની ઓળખ
અજ્ઞાન	વાસ્તવિક તત્ત્વનું અજ્ઞાન અને ખોટી ઓળખ
માયા	નાશવંત જગતને અંતિમ સત્ય માનવાની મોહજન્ય દૃષ્ટિ
અહંકાર	દેહ, પદ, સંપત્તિ અને કર્તાપણાનું અભિમાન
વૈરાગ્ય	આસક્તિ અને મોહથી મુક્ત થવાની ભાવના
જીવન્મુક્તિ	જીવતાં જીવ બંધનમુક્ત આંતરિક અવસ્થા
મોક્ષ	ભારતીય દર્શનો અનુસાર આધ્યાત્મિક બંધનો અને દુઃખમાંથી પરમ મુક્તિ

આ લેખનું કેન્દ્રિય ચિંતન

અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફ, અહંકારમાંથી નમ્રતા તરફ અને બંધનમાંથી મુક્તિ તરફ...

કર્મ અને ઉપાસના – ચિત્તની શુદ્ધિ માટે.

સદગુરુ અને શાસ્ત્ર – સત્યના માર્ગદર્શન માટે.

આત્મજ્ઞાન અને બ્રહ્મજ્ઞાન – અજ્ઞાનના નિવારણ માટે.

પ્રેમ, સેવા અને સમભાવ – જ્ઞાનને જીવનમાં ઉતારવા માટે.

મોક્ષ – પરમ આધ્યાત્મિક મુક્તિ માટે.