રમા એકાદશી અને વાઘબારસ..ભક્તિ-શ્રદ્ધા-વાણીની પવિત્રતા અને ગૌસેવાનો પાવન સંદેશ.

 

રમા એકાદશી અને વાઘબારસ..ભક્તિ-શ્રદ્ધા-વાણીની પવિત્રતા અને ગૌસેવાનો પાવન સંદેશ.

 

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દરેક તહેવારની પાછળ કોઈ ને કોઈ આધ્યાત્મિક વિચાર-ધાર્મિક માન્યતા અને જીવનમૂલ્ય રહેલું છે.રમા એકાદશી અને વાઘબારસના પર્વો આપણને ભક્તિ,શ્રદ્ધા,સંયમ,વાણીની મીઠાશ, ગૌસેવા અને પારિવારિક સુખાકારીનો સંદેશ આપે છે.દિવાળીના ઉત્સવમાં ધનતેરસ, કાળીચૌદશ, દિવાળી, નૂતન વર્ષ અને ભાઈબીજ જેવા પર્વો જીવનમાં નવી શરૂઆત કરવાની પ્રેરણા આપે છે.

 

રમા એકાદશી..ભગવાન શ્રીહરિની ભક્તિનો મહિમા..

હિન્દુ ધર્મમાં એકાદશીનું વ્રત ભગવાન શ્રીવિષ્ણુની ઉપાસના માટે પવિત્ર માનવામાં આવે છે.આસો વદ એકાદશીને રમા એકાદશી કહેવામાં આવે છે.રમા એકાદશીની કથા પદ્મપુરાણના ઉત્તરખંડમાં વર્ણવાયેલી છે જેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ રાજા યુધિષ્ઠિરને આ વ્રતનું મહાત્મ્ય સમજાવે છે.

 

રાજા મુચકુંદ અને શોભનની કથા..

પુરાતન સમયમાં મુચકુંદ નામના ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યવાદી રાજા રાજ્ય કરતા હતા, તેઓ ભગવાન શ્રીવિષ્ણુના પરમ ભક્ત હતા, તેમની પુત્રી ચંદ્રભાગાનાં લગ્ન ચંદ્રસેનના પુત્ર શોભન સાથે થયાં હતાં. રાજા મુચકુંદના રાજ્યમાં એકાદશીના વ્રતનું નિયમપૂર્વક પાલન કરવામાં આવતું હતું.એક વખત શોભન પોતાની પત્ની ચંદ્રભાગાના પિતાના ઘરે આવ્યા, તે સમયે રમા એકાદશીનું પવિત્ર પર્વ આવ્યું.ચંદ્રભાગાને ચિંતા થઈ કે તેના પતિનું શરીર નબળું હોવાથી તેઓ ઉપવાસ સહન કરી શકશે કે નહીં. શોભને પણ પોતાની અસમર્થતા વ્યક્ત કરી છતાં તેમણે વ્રત કરવાનો નિર્ણય લીધો.દિવસભર ભૂખ અને તરસને કારણે તેઓ વ્યાકુળ થયા,રાત્રે જાગરણ દરમિયાન તેમને ભારે કષ્ટ થયું અને કથાના વર્ણન પ્રમાણે બીજા દિવસે તેમનું મૃત્યુ થયું, ત્યારબાદ રાજાએ તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરાવ્યા.

 

રમા એકાદશીના પુણ્યથી દિવ્ય નગરની પ્રાપ્તિ..

રમા એકાદશીના વ્રતના પ્રભાવથી શોભનને મંદરાચલ પર્વત પાસે દેવપુર નામનું અદભૂત અને સમૃદ્ધ નગર પ્રાપ્ત થયું, ત્યાં રત્નજડિત મહેલો-સુવર્ણના સ્તંભો અને દિવ્ય વૈભવ હતાં. એક વખત સોમશર્મા નામના બ્રાહ્મણ તીર્થયાત્રા કરતાં કરતાં આ નગરમાં પહોંચ્યા, તેમણે શોભનને ઓળખી તેમના સાસરિયાંના સમાચાર આપ્યા. શોભને જણાવ્યું કે રમા એકાદશીના વ્રતના પુણ્યથી તેમને આ નગર મળ્યું છે પરંતુ તેમણે વ્રત શ્રદ્ધા અને સ્વેચ્છાથી નહીં પરંતુ પરિસ્થિતિને કારણે કર્યું હોવાથી નગર અસ્થિર છે, તેમણે બ્રાહ્મણને વિનંતી કરી કે આ વાત તેમની પત્ની ચંદ્રભાગાને જણાવે.

 

બ્રાહ્મણે ચંદ્રભાગાને સમગ્ર હકીકત જણાવી,પતિને મળવાની ઇચ્છાથી ચંદ્રભાગા તેમની સાથે મંદરાચલ પર્વત પાસે આવેલા વામદેવ ઋષિના આશ્રમમાં પહોંચી. ઋષિએ મંત્રોચ્ચાર સાથે તેનો અભિષેક કર્યો, ચંદ્રભાગાએ દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને પતિ શોભન પાસે પહોંચી. ચંદ્રભાગાએ જણાવ્યું કે તે બાળપણથી જ નિયમપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી એકાદશીનાં વ્રતો કરતી આવી છે, તેના વ્રતના પુણ્યથી શોભનનું નગર સ્થિર થશે, આ રીતે કથામાં તેની અખંડ શ્રદ્ધા-નિયમિત સાધના અને નિષ્ઠાનું મહત્વ દર્શાવાયું છે.

 

રમા એકાદશીનો આધ્યાત્મિક સંદેશ..આ કથાનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે ધાર્મિક આચરણમાં શ્રદ્ધા-નિષ્ઠા અને આંતરિક ભાવનું વિશેષ મહત્વ છે. કોઈપણ સારા કાર્યને માત્ર દેખાવ ખાતર કે મજબૂરીથી કરવાને બદલે અંતરના ભાવથી કરવું જોઈએ. સાચી ભક્તિ મનુષ્યના જીવનમાં ધૈર્ય, સદાચાર, કરૂણા અને આત્મસંયમ વિકસાવે છે. રમા એકાદશીના દિવસે ભગવાન શ્રીવિષ્ણુ કે લક્ષ્મી-નારાયણની પૂજા, તુલસીપત્ર અર્પણ, મંત્રજાપ, ભજન, સત્સંગ અને વ્રતકથાના શ્રવણનું મહત્વ છે. ભક્તો પોતાની પરંપરા અને સ્વાસ્થ્ય અનુસાર નિર્જળ ઉપવાસ-ફળાહાર કે અનાજનો ત્યાગ કરીને વ્રત કરે છે,બીજા દિવસે દ્વાદશીએ પારણું કરવામાં આવે છે.વ્રતનો હેતુ શરીરને કષ્ટ આપવાનો નહીં પરંતુ મનને સંયમિત કરીને ભક્તિભાવ વધારવાનો છે.

 

વાઘબારસ..દિવાળીના પર્વનો પરંપરાગત પ્રારંભ..

આસો વદ બારસને વાઘબારસ કહેવામાં આવે છે,અન્ય પ્રદેશોમાં આ પર્વ ગોવત્સ દ્વાદશી, નંદિની વ્રત અને વસુબારસ જેવા નામોથી પણ ઓળખાય છે.નામો અને ઉજવણીની રીત પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.કેટલીક લોકપરંપરાઓમાં વાઘબારસને વાણીની પવિત્રતા સાથે જોડીને ‘વાક્-બારસ’ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે, અન્ય પરંપરાઓમાં ગાય-વાછરડાની પૂજા તથા વેપારના હિસાબ-ચોપડા પૂર્ણ કરવાની પ્રથાને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.

 

ગોવત્સ દ્વાદશી અને ગૌમાતાનું મહત્ત્વ

‘ગૌ’ એટલે ગાય અને ‘વત્સ’ એટલે વાછરડું. ગોવત્સ દ્વાદશીના દિવસે ગાય અને વાછરડાની પૂજા કરવામાં આવે છે. ભારતીય કૃષિપ્રધાન સંસ્કૃતિમાં ગાયનું સ્થાન મહત્વપૂર્ણ રહ્યું છે. ગાય દૂધ દ્વારા પોષણ આપે છે અને ગ્રામ્ય જીવન તથા કૃષિમાં ઉપયોગી રહી છે. વૈદિક અને પુરાણિક પરંપરામાં ગાયને માતા સમાન માન આપવામાં આવ્યું છે. ધાર્મિક માન્યતા પ્રમાણે ગાયમાં તેત્રીસ કરોડ દેવતાઓનો વાસ છે એવું કહેવાય છે. ગાયની પૂજા દ્વારા દિવ્યતાનું દર્શન કરવા સાથે તમામ જીવમાત્ર પ્રત્યે આદર રાખવાનો ભાવ વ્યક્ત થાય છે.આ દિવસે ગાય અને વાછરડાનું પૂજન કરીને તેમને યોગ્ય ખોરાક અર્પણ કરવામાં આવે છે. મહિલાઓ પોતાના સંતાનોના સુખ-આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.કેટલીક પરંપરાઓમાં આ વ્રત સંતાનસુખની કામના સાથે પણ જોડાયેલું છે.ગૌસેવાનો સાચો અર્થ માત્ર એક દિવસ પૂજા કરવાનો નથી,ગાયને પૂરતું પાણી,પૌષ્ટિક ખોરાક અને સુરક્ષિત આશ્રય આપવો તથા બીમાર પશુની સારવાર કરાવવી એ પણ ગૌસેવાના મહત્વપૂર્ણ સ્વરૂપો છે.

 

વાણીની પવિત્રતા..વાક્-બારસનો સંદેશ..

વાણી માનવજીવનનું અમૂલ્ય સાધન છે.મધુર શબ્દો સંબંધોમાં પ્રેમ વધારે છે જ્યારે કઠોર વાણી હૃદયને દુઃખ પહોંચાડે છે.શ્રીમદ ભગવદગીતાના અધ્યાયઃ૧૭/૧૫માં વાણીના તપનું વર્ણન કરતાં કહ્યું છે કે..“અનુદ્વેગકરં વાક્યં સત્યં પ્રિયહિતં ચ યત્..” જે વાણી બીજાના મનમાં ઉદ્વેગ ઉત્પન્ન ન કરે,સત્ય હોય,પ્રિય હોય અને હિતકારી હોય તે વાણી તપનું સ્વરૂપ છે.

 

આપણે બોલતાં પહેલાં વિચારવું જોઈએ કે આપણા શબ્દોથી કોઈનું મન દુભાશે તો નહીં ને? સત્ય બોલવું જરૂરી છે પરંતુ સત્યને પણ યોગ્ય શબ્દો અને યોગ્ય સમયે રજૂ કરવું એ વિવેક છે. ખોટું ન બોલવું, નિંદા ન કરવી,અપમાનજનક શબ્દો ન વાપરવા અને જરૂર પડે ત્યારે મૌન ધારણ કરવું એ વાણીની પવિત્રતા છે.

 

વેપાર અને પ્રામાણિક વ્યવહાર..ગુજરાતના વેપારી સમાજમાં વાઘબારસના દિવસે હિસાબ-ચોપડા પૂર્ણ કરવાની અને નાણાકીય વ્યવહારોની સમીક્ષા કરવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે.આ પરંપરા આપણને જૂના હિસાબ પૂર્ણ કરવા, દેવું ચૂકવવાનો પ્રયાસ કરવા અને નવા વર્ષમાં પ્રામાણિકતાથી આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે.ધન કમાવવું જીવનની જરૂરિયાત છે પરંતુ ધન સાથે ધર્મ અને નૈતિકતા જોડાય ત્યારે જ સમૃદ્ધિનું સાચું મહત્વ પ્રગટે છે. પ્રામાણિક વેપાર-સમયસર ચુકવણી અને પારદર્શક વ્યવહાર પણ જીવનમાં ધર્મનું સ્વરૂપ છે.

 

ગૌસેવા અને જીવદયાનો સાચો અર્થ..ભારતીય ઘરોમાં ભોજન બનાવતી વખતે ગાય માટે રોટલી અલગ રાખવાની પરંપરા છે,તેનો મૂળ ભાવ જીવદયા-અન્નદાન અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો છે.ગાયને સ્વચ્છ-તાજો અને તેના માટે યોગ્ય ખોરાક આપવો જોઈએ,વાસી-બગડેલો કે ફૂગ લાગેલો ખોરાક પશુના આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.ગાયને રોટલી ખવડાવવાથી અકાળ મૃત્યુ અટકે છે કે દરેક પાપનો નાશ થાય છે એવું નિશ્ચિત પરિણામ તરીકે કહેવા કરતાં તેને ધાર્મિક માન્યતા તરીકે સમજવું યોગ્ય છે.પૂજા અને દાનનો સાચો મહિમા કરૂણા-નિઃસ્વાર્થતા અને સદભાવનામાં રહેલો છે.ગૌસેવાની સાથે પક્ષીઓને પાણી આપવું, નિરાધાર પશુઓની સારવાર કરાવવી અને ભૂખ્યા મનુષ્યોને અન્ન આપવું પણ જીવદયાનાં મહત્વપૂર્ણ સ્વરૂપો છે.

 

બંને પર્વોનો સંયુક્ત જીવનસંદેશ છે કે..રમા એકાદશી ભક્તિ-શ્રદ્ધા અને નિયમિત સાધનાનું મહત્વ સમજાવે છે જ્યારે વાઘબારસ ગૌસેવા-વાણીની મીઠાશ અને સામાજિક જવાબદારીની પ્રેરણા આપે છે. દિવાળીના પર્વોનો ભાવાર્થ પણ જીવનને નવી દિશા આપવાનો છે. વાઘબારસ જીવદયા અને જવાબદાર વ્યવહારનું સ્મરણ કરાવે છે, ધનતેરસ આરોગ્ય અને સુખાકારીનું મહત્વ સમજાવે છે, કાળીચૌદશ આંતરિક દુર્ગુણો દૂર કરવાની પ્રેરણા આપે છે,દિવાળી પ્રકાશ અને આશાનો ઉત્સવ છે,નૂતન વર્ષ નવા સંકલ્પો અને સદાચારપૂર્ણ જીવનની શરૂઆત છે જ્યારે ભાઈબીજ ભાઈ-બહેનના સ્નેહનું પર્વ છે.

 

આ પર્વોના સંદેશને જીવનમાં ઉતારવા માટે આપણે ભગવાનનું નિયમિત સ્મરણ કરવું, વ્રતને આત્મસંયમની સાધના બનાવવી, વડીલોનો આદર કરવો, વાણીમાં સત્ય અને મધુરતા જાળવવી, પ્રાણીઓ તથા જરૂરિયાતમંદો પ્રત્યે દયા રાખવી અને આર્થિક વ્યવહારોમાં પ્રામાણિકતા જાળવવી જોઈએ.

 

અંતરમાં પણ દિવાળી પ્રગટાવીએ..દિવાળીની સાચી ઉજવણી ત્યારે જ સાર્થક બને છે જ્યારે દીવડાંના પ્રકાશ સાથે આપણા અંતરમાં પણ જ્ઞાન, પ્રેમ, કરૂણા અને સદાચારનો પ્રકાશ પ્રગટે. રમા એકાદશી શ્રદ્ધાની સ્થિરતા શીખવે છે જ્યારે વાઘબારસ ગૌસેવા,જીવદયા,મધુર વાણી અને પ્રામાણિક વ્યવહારનું સ્મરણ કરાવે છે.ધર્મનું સાચું સ્વરૂપ માત્ર વિધિ-વિધાનમાં નથી પરંતુ માનવજીવનને વધુ પવિત્ર-સંવેદનશીલ અને જવાબદાર બનાવવામાં છે.

 

આવો..રમા એકાદશીની શ્રદ્ધા અને વાઘબારસની જીવદયાને જીવનમાં ઉતારીને દિવાળીના પર્વને પ્રેમ,સેવા,સદ્‌ભાવના અને માનવતાનો મહોત્સવ બનાવીએ.ધર્મનો સાચો પ્રકાશ એ છે જે આપણા અંતરમાં જાગે અને સમગ્ર સમાજના જીવનને ઉજ્જ્વળ બનાવે.

 

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

અન્નકૂટ અને ગોવર્ધનપૂજા

 

અન્નકૂટ અને ગોવર્ધનપૂજા

ધર્મ-ભક્તિ-અન્નદાન અને પ્રકૃતિના સંરક્ષણનો શાસ્ત્રોક્ત મહિમા

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તહેવારો માત્ર આનંદ-ઉલ્લાસ મનાવવાના પ્રસંગો નથી પરંતુ માનવજીવનને ધર્મ,કર્તવ્ય,સદાચાર,ભક્તિ,કૃતજ્ઞતા અને માનવતાના માર્ગે દોરનારા આધ્યાત્મિક પર્વો છે. દરેક તહેવારની પાછળ કોઈ ને કોઈ પૌરાણિક પ્રસંગ, ધાર્મિક પરંપરા અને જીવનોપયોગી સંદેશ રહેલો છે.દીપાવલીના પાવન પર્વમાં આસો વદ અમાસ-ગોવર્ધનપૂજા અને અન્નકૂટનું વિશિષ્ટ મહત્વ છે. આસો વદ અમાસના દિવસે દીપોત્સવ અને લક્ષ્મીપૂજન કરવામાં આવે છે જ્યારે ત્યારબાદ કારતક સુદ એકમના દિવસે અનેક વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં ગોવર્ધનપૂજા અને અન્નકૂટ મહોત્સવ ભક્તિભાવથી ઉજવવામાં આવે છે.આ ત્રણેય પ્રસંગો આપણને અંતરની શુદ્ધિ,પ્રકૃતિ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા,અન્નની પવિત્રતા અને પરોપકારની ભાવનાનો બોધ આપે છે.

અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફની યાત્રા..

આસો મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની અમાસને આસો વદ અમાસ કહેવામાં આવે છે. આ તિથિ દીપાવલીના મુખ્ય પર્વ સાથે સંકળાયેલી છે. આ દિવસે ઘરો-મંદિરો અને વ્યવસાયનાં સ્થળોએ દીવાઓ પ્રગટાવવામાં આવે છે.માતા લક્ષ્મી અને ભગવાન ગણેશનું પૂજન કરી સુખ-સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે પરંતુ દીપાવલીનો સાચો મહિમા માત્ર બહાર દીવા પ્રગટાવવામાં નથી પરંતુ અંતરમાં જ્ઞાન અને સદ્વિચારનો પ્રકાશ પ્રગટાવવામાં છે. માનવજીવનમાં અજ્ઞાન,અહંકાર,લોભ,મોહ,ઈર્ષ્યા અને દ્વેષ જેવા અનેક પ્રકારના અંધકાર રહેલા છે.આ અંધકાર દૂર કરવા માટે આત્મજ્ઞાન અને વિવેકનો દીપ પ્રગટાવવો જરૂરી છે.

બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે કે..

असतो मा सद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय मृत्योर्मामृतं गमय

હે પ્રભુ ! અમને અસત્યમાંથી સત્ય તરફ,અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ અને મૃત્યુની મર્યાદામાંથી અમૃતતત્વની અનુભૂતિ તરફ દોરી જાઓ.

આ મંત્ર દીપાવલીના આધ્યાત્મિક ભાવને સુંદર રીતે વ્યક્ત કરે છે. અહીં પ્રકાશનો અર્થ આત્મજ્ઞાન, સત્ય, વિવેક અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિ છે.દીપાવલીના દિવસે આપણે ઘરની સફાઈ કરીએ છીએ તેવી જ રીતે મનમાં રહેલા દ્વેષ,કડવાશ,અહંકાર અને ગેરસમજની પણ સફાઈ કરવી જોઈએ. જ્યારે વિચારો શુદ્ધ બને,વાણી મધુર બને અને વ્યવહારમાં પ્રેમ તથા પ્રામાણિકતા આવે ત્યારે જીવનમાં સાચા અર્થમાં દીપાવલી ઉજવાય છે.

લક્ષ્મીપૂજનનો સાચો ભાવ..

લક્ષ્મીનો સંબંધ ધન-ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિ સાથે છે પરંતુ ધન નીતિ-પરિશ્રમ અને પ્રામાણિકતાથી પ્રાપ્ત થયેલું હોવું જોઈએ.અનીતિથી મેળવેલું ધન માનવીને સાચી શાંતિ આપી શકતું નથી.ધનનો ઉપયોગ પરિવારના કલ્યાણ,શિક્ષણ,સમાજસેવા અને જરૂરિયાતમંદોની સહાય માટે થાય ત્યારે તેની સાચી સાર્થકતા છે.આથી દીપાવલી આપણને ધનની સાથે ધર્મ,સમૃદ્ધિની સાથે સંયમ અને આનંદની સાથે પરોપકારની ભાવના જાળવવાની પ્રેરણા આપે છે.

ગોવર્ધનપૂજા..ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની દિવ્ય લીલા..

ગોવર્ધનપૂજા ભારતીય વૈષ્ણવ પરંપરાનો મહત્વપૂર્ણ ઉત્સવ છે,તેનું વિસ્તૃત પૌરાણિક વર્ણન શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ૨૪મા અધ્યાયથી આગળના અધ્યાયોમાં મળે છે. પૌરાણિક કથા અનુસાર વ્રજમાં નંદબાબા અને ગોપો દર વર્ષે વરસાદના દેવતા ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કરવા માટે પૂજા અને યજ્ઞ કરતા હતા,તેમની માન્યતા હતી કે ઇન્દ્રના વરસાદથી ઘાસચારો ઊગે છે અને ગાયોનું પાલન થાય છે.

એક વખત બાળ શ્રીકૃષ્ણે નંદબાબાને ઇન્દ્રપૂજાનું કારણ પૂછ્યું. સમગ્ર વાત જાણ્યા પછી શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું કે વ્રજવાસીઓનું જીવન ગાયો, ગોવર્ધન પર્વત, જંગલો, ઘાસચારો અને પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલું છે.ગોવર્ધન પર્વત તેમને પાણી,વનસ્પતિ,ફળો અને પશુઓ માટે જરૂરી ઘાસચારો આપે છે તેથી આ જીવનદાયી પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવી જોઈએ.શ્રીકૃષ્ણની પ્રેરણાથી વ્રજવાસીઓએ ગોવર્ધનપૂજા કરી.વિવિધ પ્રકારનાં ભોજન તૈયાર કર્યાં,ગાયોને શણગારી અને ગોવર્ધન પર્વતની આરાધના કરી.

દેવરાજ ઇન્દ્રનો અહંકાર અને ગોવર્ધનધારણ..

વ્રજવાસીઓએ ઇન્દ્રપૂજા ન કરતાં ગોવર્ધનપૂજા કરી તેથી દેવરાજ ઇન્દ્ર ક્રોધિત થયા,પોતાના પદ અને શક્તિના અભિમાનમાં તેમણે વ્રજમાં ભારે વરસાદ અને વાવાઝોડું સર્જવા માટે મેઘોને આજ્ઞા આપી. ભારે વરસાદથી વ્રજવાસીઓ અને ગાયો મુશ્કેલીમાં મુકાયાં ત્યારે સૌએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું શરણ લીધું. ભક્તોની રક્ષા કરવા માટે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાની નાની ટચલી  આંગળી પર ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડી લીધો અને તેની નીચે વ્રજવાસીઓ તથા ગાયો સહિત સૌને આશ્રય આપ્યો.સાત દિવસ સુધી વરસાદ વરસતો રહ્યો પરંતુ ભગવાનની કૃપાથી સૌ સુરક્ષિત રહ્યા,અંતે ઇન્દ્રને પોતાની ભૂલ સમજાઈ,તેમનો અહંકાર ઓગળી ગયો અને તેમણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સમક્ષ નમ્રતાથી પ્રાર્થના કરી.આ પ્રસંગનું વર્ણન શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ૨૫મા અને ૨૬મા અધ્યાયમાં મળે છે.

ગોવર્ધનલીલાનો આધ્યાત્મિક સંદેશ..

આ લીલા આપણને અનેક જીવનોપયોગી શિક્ષાઓ આપે છે.

અહંકારનો ત્યાગ..પદ-પ્રતિષ્ઠા-ધન અને શક્તિનો અહંકાર માનવીને વિવેકથી દૂર લઈ જાય છે. સાચી મહાનતા નમ્રતા અને સેવાભાવમાં રહેલી છે.

પરમાત્મા પ્રત્યે શ્રદ્ધા..મુશ્કેલીના સમયે નિરાશ થવાને બદલે શ્રદ્ધા-ધૈર્ય અને વિવેક જાળવી રાખવાં જોઈએ.

પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા..પર્વતો,નદીઓ,જંગલો,જમીન અને વરસાદ માનવજીવનના આધાર છે,તેમનું સંરક્ષણ કરવું આપણી જવાબદારી છે.

સામૂહિક એકતા..ગોવર્ધન પર્વતની નીચે સૌએ એકસાથે આશ્રય લીધો હતો.આ પ્રસંગ એકતા, સહકાર અને પરસ્પર સહાયનો સંદેશ આપે છે.

ભક્તવત્સલતા..ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ભક્તોની રક્ષા કરીને દર્શાવ્યું કે સાચી ભક્તિ માનવીમાં નિર્ભયતા અને શ્રદ્ધા જગાડે છે.

ગોવર્ધનપૂજા..પ્રકૃતિના સંરક્ષણનો સંદેશ

ગોવર્ધનપૂજાનું આધુનિક જીવનમાં પણ વિશેષ મહત્વ છે.આજે વિકાસના નામે જંગલોનો વિનાશ, નદીઓનું પ્રદૂષણ, જમીનની ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો અને કુદરતી સંસાધનોનો અતિશય ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. પ્રકૃતિ આપણને પાણી, હવા, અન્ન, ઔષધિઓ અને જીવન માટે જરૂરી અનેક વસ્તુઓ આપે છે તેમ છતાં માનવી ઘણીવાર પ્રકૃતિનું શોષણ કરે છે.

ગોવર્ધનપૂજા આપણને સમજાવે છે કે પ્રકૃતિનો ઉપયોગ કરવો અને તેનું શોષણ કરવું એ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે.વૃક્ષારોપણ, જળસંચય, જંગલોનું સંરક્ષણ, પશુઓ પ્રત્યે કરૂણા અને પર્યાવરણની સ્વચ્છતા જાળવવી એ ગોવર્ધનપૂજાની ભાવનાને જીવનમાં ઉતારવાના ઉત્તમ માર્ગો છે.માત્ર એક દિવસ પ્રકૃતિનું પૂજન કરીને બાકીના દિવસોમાં તેને નુકસાન પહોંચાડવું યોગ્ય નથી. સાચી આરાધના ત્યારે છે જ્યારે આપણે પ્રકૃતિના સંરક્ષણ માટે જવાબદારીપૂર્વક વર્તીએ.

અન્નકૂટ..અન્નની પવિત્રતા અને સમર્પણનો મહોત્સવ..

'અન્નકૂટ' શબ્દ 'અન્ન' અને 'કૂટ' એમ બે શબ્દોથી બનેલો છે.અહીં કૂટનો અર્થ ઢગલો કે વિશાળ સમૂહ થાય છે એટલે કે વિવિધ પ્રકારનાં અન્ન અને વાનગીઓનો પર્વત જેવો સમૂહ એટલે અન્નકૂટ.ગોવર્ધન પૂજાના દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને વિવિધ પ્રકારની વાનગીઓ અર્પણ કરવાની પરંપરા છે. મંદિરોમાં શાક, દાળ, ભાત, રોટલી, પૂરી, મીઠાઈ, ફળો અને દૂધની બનાવટો સહિત અનેક વાનગીઓ ધરવામાં આવે છે ત્યારબાદ ભગવાનને ભોગ ધરાવીને તે પ્રસાદ ભક્તોમાં વહેંચવામાં આવે છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ૨૪મા અધ્યાયમાં ગોવર્ધનપૂજા માટે વિવિધ ભોજન તૈયાર કરવાની પરંપરાનું વર્ણન છે.નારદ પુરાણમાં પણ કારતક સુદ પ્રતિપદાના દિવસે ગોવર્ધનપૂજા અને અન્નકૂટના મહિમાનો ઉલ્લેખ મળે છે.અન્નકૂટ માત્ર ભોજનનો ઢગલો નથી પરંતુ પરમાત્મા પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનું અને પોતાની મહેનતથી પ્રાપ્ત થયેલા અન્નને સમર્પિત કરવાનું પ્રતીક છે.

અન્નનું મહત્વ..

માનવજીવનમાં અન્નનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.અન્ન શરીરને પોષણ આપે છે અને જીવનશક્તિ જાળવે છે.એક દાણો આપણી થાળી સુધી પહોંચે તેની પાછળ ખેડૂતનો પરિશ્રમ,જમીન,પાણી,સૂર્યપ્રકાશ અને અનેક લોકોનો સહયોગ રહેલો હોય છે.

તૈત્તિરીય ઉપનિષદમાં કહેવામાં આવ્યું છે..अन्नं न निन्द्यात्  तद् व्रतम्  અન્નની નિંદા ન કરવી,અન્ન પ્રત્યે આદર જાળવવો એ એક વ્રત છે.આ શિક્ષા આપણને અન્નનો અનાદર ન કરવાની પ્રેરણા આપે છે. થાળીમાં જેટલું જોઈએ તેટલું જ લેવું,અન્નનો બગાડ ન કરવો,ખેડૂતોના પરિશ્રમનું સન્માન કરવું અને ભૂખ્યા લોકોને ભોજન આપવું એ અન્ન પ્રત્યેની સાચી કૃતજ્ઞતા છે.

અન્નકૂટનો સાચો ભાવ..ભોગથી પ્રસાદ સુધી..

ભગવાનને અન્ન અર્પણ કરવું એ ભક્તિનું પ્રતીક છે.ભક્ત પોતાની મહેનતથી પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુઓ પરમાત્માને સમર્પિત કરે છે અને પછી તેને પ્રસાદરૂપે સ્વીકારે છે..આ ભાવના આપણને સમજાવે છે કે જીવનમાં જે કંઈ પ્રાપ્ત થયું છે તેમાં માત્ર આપણો જ ફાળો નથી.પ્રકૃતિ,સમાજ,પરિવાર અને પરમાત્માની કૃપાથી જીવનની અનેક જરૂરિયાતો પૂર્ણ થાય છે.અન્નકૂટનો પ્રસાદ સૌમાં સમાન ભાવથી વહેંચવામાં આવે તો તે સામાજિક સમાનતા અને ભાઈચારાનો સુંદર સંદેશ આપે છે.સાચો અન્નકૂટ ત્યારે સાર્થક બને છે જ્યારે ભગવાનને ભોગ ધરાવવાની સાથે કોઈ ભૂખ્યું ન રહે તેની પણ ચિંતા કરવામાં આવે.

અન્નદાન..પરોપકાર અને માનવસેવાનો માર્ગ..

ભારતીય ધર્મપરંપરામાં અન્નદાનને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.ભૂખ્યા માનવીને ભોજન આપવું એ માત્ર દાન નથી પરંતુ માનવતાની ઉત્તમ અભિવ્યક્તિ છે.ભગવદ્ ગીતા અધ્યાયઃ૩/૧૩માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે..

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः

भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्

યજ્ઞમાં અર્પણ કર્યા પછી જે અવશેષરૂપ અન્ન ગ્રહણ કરે છે તે સજ્જનો પાપોથી મુક્ત થાય છે, જ્યારે માત્ર પોતાના માટે જ અન્ન તૈયાર કરનારાઓ પાપનું ભોજન કરે છે.આ શ્લોકનો ભાવ એ છે કે જીવનમાં માત્ર પોતાના સુખનો વિચાર ન કરવો જોઈએ.પોતાની કમાણી અને ઉપલબ્ધ સાધનોમાંથી બીજાઓના કલ્યાણ માટે પણ ભાગ ફાળવવો જોઈએ.અન્નકૂટના દિવસે આપણે સંકલ્પ કરીએ કે અન્નનો બગાડ નહીં કરીએ,જરૂરિયાતમંદોને ભોજન આપીશું અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી કોઈ ભૂખ્યું ન રહે તેવા પ્રયત્નો કરીશું.

ગોવર્ધનપૂજા અને ગૌસેવા

ગોવર્ધનલીલામાં ગાયોનું વિશેષ સ્થાન છે.વ્રજવાસીઓનું જીવન ગોપાલન-ખેતી અને પ્રકૃતિની પરસ્પર સહાય પર આધારિત હતું તેથી ગોવર્ધનપૂજાની પરંપરામાં ગૌપૂજન અને ગૌસેવાને પણ સ્થાન મળ્યું છે પરંતુ ગૌભક્તિનો અર્થ માત્ર ગાયની આરતી ઉતારવી કે તેને શણગારવી એટલો જ નથી. ગાય અને અન્ય પશુઓને પૂરતો ખોરાક, સ્વચ્છ પાણી, યોગ્ય આશ્રય અને બીમારીના સમયે સારવાર મળે તેની કાળજી રાખવી એ સાચી સેવા છે.વૃદ્ધ,બીમાર અને નિરાધાર પશુઓની સંભાળ રાખવી તથા તેમની સાથે ક્રૂર વર્તન ન કરવું એ ધાર્મિક ભાવનાનું વ્યવહારિક સ્વરૂપ છે.

ગોવર્ધનપૂજા અને અન્નકૂટની પરંપરાગત વિધિ..

ગોવર્ધનપૂજા અને અન્નકૂટની વિધિ પ્રદેશ તથા સંપ્રદાય પ્રમાણે અલગ અલગ હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે નીચેની પરંપરાઓ જોવા મળે છે..વહેલી સવારે સ્નાન કરીને ઘર અને પૂજાસ્થળની સ્વચ્છતા કરવી, ગાયના છાણ-અનાજ કે અન્ય સામગ્રીથી ગોવર્ધન પર્વતનું પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ તૈયાર કરવું, ફૂલ,દીપ,ધૂપ અને જળ અર્પણ કરીને ગોવર્ધનપૂજન કરવું, ગાય અને વાછરડાંની સેવા તથા પૂજન કરવું, વિવિધ પ્રકારની સાત્વિક વાનગીઓ તૈયાર કરીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને ભોગ ધરાવવો, આરતી અને પ્રાર્થના કરીને પરિવાર તથા સમગ્ર જીવસૃષ્ટિના કલ્યાણની ભાવના રાખવી, પ્રસાદ સૌમાં વહેંચવો અને જરૂરિયાતમંદોને ભોજન આપવું. આ વિધિઓનો હેતુ માત્ર ધાર્મિક ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરવાનો નથી પરંતુ ભક્તિ, નમ્રતા, કૃતજ્ઞતા અને સેવાભાવને જીવનમાં ઉતારવાનો છે.

આજના જીવનમાં આ પર્વોની પ્રાસંગિકતા..

આસો વદ અમાસ-ગોવર્ધનપૂજા અને અન્નકૂટના સંદેશ આજના સમયમાં પણ એટલા જ ઉપયોગી છે.

દીપાવલીનો સંદેશ..ઘરની સાથે મનની પણ સફાઈ કરવી,દ્વેષ અને ગેરસમજ દૂર કરીને સત્ય-સદાચાર અને જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાવવો.

ગોવર્ધનપૂજાનો સંદેશ..પ્રકૃતિનું સંરક્ષણ કરવું, પાણીનો બગાડ અટકાવવો, વૃક્ષોનું જતન કરવું અને પશુઓ પ્રત્યે કરૂણા રાખવી.

અન્નકૂટનો સંદેશ..અન્નનો આદર કરવો, ભોજનનો બગાડ ટાળવો, ખેડૂતોના પરિશ્રમનું સન્માન કરવું અને ભૂખ્યા લોકોને ભોજન આપવું.

ધાર્મિક ઉત્સવોમાં ભક્તિની સાથે વિવેક અને સામાજિક જવાબદારી પણ જળવાઈ રહેવી જોઈએ. અન્નકૂટમાં અનેક વાનગીઓ બનાવીને તેનો બગાડ કરવો યોગ્ય નથી,તેવી જ રીતે ગોવર્ધનપૂજામાં પ્રકૃતિનું પૂજન કરીને પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડવું પણ ઉત્સવના મૂળ ભાવથી વિરૂદ્ધ છે.

તહેવારની સાચી સાર્થકતા જીવનપરિવર્તનમાં છે..

આસો વદ અમાસ આપણને અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ જવાની પ્રેરણા આપે છે. ગોવર્ધનપૂજા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ભક્તવત્સલતા-પ્રકૃતિ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા અને અહંકારના ત્યાગનો બોધ આપે છે. અન્નકૂટ અન્નની પવિત્રતા, સમર્પણ અને વહેંચીને ખાવાની ભાવનાને મજબૂત બનાવે છે.

આપણે દીપાવલીના દીવા પ્રગટાવીએ ત્યારે અંતરમાં જ્ઞાનનો દીપ પ્રગટાવવાનો સંકલ્પ કરીએ. ગોવર્ધનપૂજા કરીએ ત્યારે પ્રકૃતિનું સંરક્ષણ કરવાની જવાબદારી સ્વીકારીએ અને અન્નકૂટ ધરાવીએ ત્યારે કોઈ ભૂખ્યું ન રહે તે માટે યથાશક્તિ પ્રયત્ન કરીએ.

ભગવાનને ભોગ ધરાવવો એ ભક્તિ છે પરંતુ ભૂખ્યા માનવીને ભોજન આપવું એ પણ ઉત્તમ સેવા છે.ગોવર્ધનનું પૂજન કરવું એ શ્રદ્ધા છે પરંતુ પર્વતો,જંગલો,નદીઓ અને પશુઓનું સંરક્ષણ કરવું એ શ્રદ્ધાની વ્યવહારિક અભિવ્યક્તિ છે.આ પવિત્ર પર્વો નિમિત્તે સંકલ્પ કરીએ કે અન્નનો અનાદર નહીં કરીએ, પ્રકૃતિને નુકસાન નહીં પહોંચાડીએ, અહંકારને જીવનમાં સ્થાન નહીં આપીએ અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી બીજાના જીવનમાં સુખનો દીપ પ્રગટાવીશું કારણ કે તહેવારની સાચી સાર્થકતા માત્ર પૂજા કરવામાં નથી પરંતુ પૂજામાંથી મળેલી પ્રેરણાને જીવનમાં ઉતારવામાં છે.

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

 

શીખ ધર્મના સ્થાપક ગુરૂ નાનકદેવજીની જન્મજયંતી

 

શીખ ધર્મના સ્થાપક ગુરૂ નાનકદેવજીની જન્મજયંતી

એકેશ્વરવાદ-માનવતા-સમાનતા-સદાચાર અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનો દિવ્ય સંદેશ

ભારતની પવિત્ર ધરતી સંતો,મહાત્માઓ,ઋષિમુનિઓ અને મહાપુરૂષોની જન્મભૂમિ રહી છે.આ ધરતી પર સમયાંતરે એવા દિવ્ય આત્માઓએ જન્મ લીધો છે જેમણે પોતાના જ્ઞાન,ભક્તિ,ત્યાગ,તપસ્યા અને માનવતાભર્યા જીવન દ્વારા સમાજને નવી દિશા આપી છે.આવા મહાન સંતોમાં શીખ ધર્મના સ્થાપક અને પ્રથમ ગુરૂ શ્રી ગુરૂ નાનકદેવજીનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

કારતક સુદ પૂર્ણિમાનો પવિત્ર દિવસ ગુરૂ નાનકદેવજીની જન્મજયંતી તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.આ પર્વને ગુરૂપર્વ,ગુરૂ નાનક પ્રકાશ પર્વ કે પ્રકાશોત્સવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.ગુરૂ નાનકદેવજીનો જન્મ ઇ.સ.૧૪૬૯માં પંજાબના તલવંડી ગામમાં થયો હતો,જે આજે પાકિસ્તાનમાં આવેલા નનકાના સાહિબ તરીકે ઓળખાય છે.

ગુરૂ નાનકદેવજીની જન્મજયંતી માત્ર કોઈ મહાપુરૂષના જન્મની ઉજવણી નથી પરંતુ તેમના દ્વારા આપવામાં આવેલા આધ્યાત્મિક જ્ઞાન,એકેશ્વરવાદ,માનવસેવા,ભાઈચારો,સમાનતા અને સત્યના માર્ગને જીવનમાં ઉતારવાનો પવિત્ર સંકલ્પ કરવાનો દિવસ છે.

ગુરૂ નાનકદેવજીનો જન્મ અને બાળપણ..

ગુરૂ નાનકદેવજીનો જન્મ કારતક સુદ પૂર્ણિમાના દિવસે સંવત ૧૫૨૬માં તલવંડી ગામમાં થયો હતો,તેમના પિતાનું નામ મહેતા કલ્યાણદાસ ખત્રી અને માતાનું નામ માતા તૃપ્તાદેવી હતું, તેમની મોટી બહેનનું નામ નાનકી હતું. બાળપણથી જ નાનકદેવજીનું વ્યક્તિત્વ અસાધારણ હતું, તેમનું મન સંસારની ભૌતિક પ્રવૃત્તિઓ કરતાં ઈશ્વરચિંતન,ધ્યાન,પરોપકાર અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન તરફ વધુ આકર્ષાતું હતું. બાળપણમાં જ તેમણે અનેક પ્રસંગો દ્વારા પોતાની દિવ્ય વિચારધારા પ્રગટ કરી હતી. જ્યારે તેમને જનોઈ ધારણ કરાવવાની વિધિ કરવામાં આવી ત્યારે તેમણે પંડિતજી સમક્ષ એવો પ્રશ્ન રજૂ કર્યો કે જે જનોઈ મેલી થાય છે,તૂટી જાય છે અને નષ્ટ થઈ જાય છે તે આત્માના કલ્યાણમાં કેવી રીતે સહાયક બની શકે? તેમણે દયારૂપી કપાસ,સંતોષરૂપી સૂતર, સંયમરૂપી ગાંઠ અને સત્યરૂપી વળથી બનેલી એવી આંતરિક જનોઈની વાત કરી જે ક્યારેય મેલી ન થાય કે તૂટી ન જાય.

આ પ્રસંગનો આધ્યાત્મિક સંદેશ એ છે કે માણસની સાચી પવિત્રતા બાહ્ય વેશભૂષા કે ધાર્મિક ચિહ્નોમાં નહીં પરંતુ તેના શુદ્ધ વિચારો,સદાચરણ,દયા,સત્ય અને નિર્મળ જીવનમાં રહેલી છે.

સચ્ચા સૌદા..માનવસેવા એ જ સાચો વેપાર..

ગુરૂ નાનકદેવજીના જીવનનો એક પ્રસિદ્ધ પ્રસંગ 'સચ્ચા સૌદા' તરીકે ઓળખાય છે, તેમના પિતાએ તેમને વેપાર માટે વીસ રૂપિયા આપ્યા અને નફાકારક સોદો કરીને આવવા કહ્યું. રસ્તામાં નાનકદેવજીને કેટલાક ભૂખ્યા સાધુઓ મળ્યા,તેમણે વિચાર્યું કે ભૂખ્યા લોકોને ભોજન કરાવવા કરતાં મોટો કોઈ લાભદાયક વેપાર હોઈ શકે નહીં, તેમણે પોતાના પિતાએ આપેલા પૈસાથી ભોજનની સામગ્રી ખરીદી અને ભૂખ્યા લોકોને ભોજન કરાવ્યું, તેમના મતે જરૂરિયાતમંદની સેવા કરવી એ જ સાચો સોદો હતો. આ પ્રસંગ આપણને સમજાવે છે કે ધનનો સાચો ઉપયોગ માત્ર પોતાના સુખ-સગવડ માટે નથી પરંતુ બીજાના દુઃખ દૂર કરવા અને માનવકલ્યાણ માટે પણ થવો જોઈએ.

ગુરૂ નાનકદેવજીનો આધ્યાત્મિક સંદેશ..એક ઓંકાર..

ગુરૂ નાનકદેવજીના સમગ્ર દર્શનનો આધાર એક પરમાત્માની સર્વવ્યાપક સત્તા છે, તેમણે 'એક ઓંકાર'નો મહાન સંદેશ આપ્યો, તેનો અર્થ છે કે પરમાત્મા એક છે,તે નિરાકાર છે,સર્વવ્યાપક છે અને સમગ્ર સૃષ્ટિનો સર્જનહાર છે.શ્રી ગુરૂગ્રંથ સાહિબજીના આરંભમાં જ આ મહાન આધ્યાત્મિક સિદ્ધાંત રજૂ થયો છે.

પરમાત્મા એક છે,તેનું નામ સત્ય છે,તે સર્જનહાર છે,તે નિર્ભય છે અને કોઈની સાથે વેરભાવ રાખતો નથી.

આ વાણી આપણને સમજાવે છે કે ઈશ્વર કોઈ એક જાતિ,ધર્મ,સંપ્રદાય કે પ્રદેશ પૂરતો મર્યાદિત નથી,તે સમગ્ર સૃષ્ટિમાં વ્યાપક છે.જ્યારે માણસ આ એક પરમાત્માની સર્વવ્યાપકતાને સમજે છે ત્યારે તેના મનમાંથી ભેદભાવ,દ્વેષ,ઈર્ષ્યા અને અહંકાર દૂર થવા લાગે છે.ગુરૂ નાનકદેવજીએ હિંદુ અને મુસ્લિમ બંને સમાજમાં વ્યાપેલા બાહ્ય આડંબર,અંધશ્રદ્ધા અને સામાજિક કુરિવાજો સામે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો, તેમનો હેતુ કોઈ ધર્મનું ખંડન કરવાનો નહોતો પરંતુ દરેક મનુષ્યને ધર્મના સાચા તત્વ સુધી પહોંચાડવાનો હતો.

ગુરૂ નાનકદેવજીના જીવનના ત્રણ મહાન સિદ્ધાંતો..

ગુરૂ નાનકદેવજીએ માનવજીવનને આધ્યાત્મિક અને નૈતિક રીતે શ્રેષ્ઠ બનાવવા માટે ત્રણ મહાન સિદ્ધાંતો આપ્યા છે.

(૧) નામ જપના..પરમાત્માનું સ્મરણ.

પરમાત્માના નામનું સ્મરણ કરવું,તેના ગુણોનું ચિંતન કરવું અને દરેક પરિસ્થિતિમાં તેની હાજરીનો અનુભવ કરવો એ નામ જપનાનો ભાવ છે. મનુષ્યનું મન અનેક પ્રકારના વિચારો,ઇચ્છાઓ,વાસનાઓ અને ચિંતાઓથી ઘેરાયેલું રહે છે.પરમાત્માનું સ્મરણ મનને શાંતિ,એકાગ્રતા અને આંતરિક બળ આપે છે.સાચી ભક્તિ માત્ર વાણીથી નામ લેવાની નથી પરંતુ જીવનના દરેક વ્યવહારમાં ઈશ્વરીય ગુણો ઉતારવાની છે.

(૨) કિરત કરની..પ્રામાણિકતાથી મહેનત કરવી..

ગુરૂ નાનકદેવજીએ ઈમાનદારી અને પરિશ્રમથી આજીવિકા મેળવવાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. કોઈનું શોષણ કરીને, અન્યાય કરીને કે છેતરપિંડીથી મેળવેલું ધન જીવનમાં સાચી શાંતિ આપી શકતું નથી.માણસે પોતાના પરિશ્રમથી કમાવું જોઈએ અને પોતાના કર્મમાં પ્રામાણિકતા જાળવવી જોઈએ.આ સિદ્ધાંત આપણને કર્મયોગ,સદાચાર અને નીતિપૂર્ણ જીવનની પ્રેરણા આપે છે.

(૩) વંડ છકના..વહેંચીને ખાવું અને સેવા કરવી..

પોતાની મહેનતથી મેળવેલી કમાણીમાંથી જરૂરિયાતમંદોને સહાય કરવી, ભૂખ્યાંને ભોજન આપવું અને સમાજના કલ્યાણમાં ભાગીદાર બનવું એ વંડ છકનાનો મુખ્ય ભાવ છે. આ સિદ્ધાંતમાં દાન,કરૂણા, પરોપકાર અને સામાજિક સમાનતાનો સુંદર સમન્વય છે. શીખ પરંપરામાં દસવંધ દ્વારા પોતાની આવકનો દસમો ભાગ સેવાકાર્યો અને માનવકલ્યાણ માટે અર્પણ કરવાની ભાવના પણ જોડાયેલી છે.

આ ત્રણેય સિદ્ધાંતોનું પાલન કરનાર વ્યક્તિનું જીવન ભક્તિ-કર્મ અને સેવાનો સુંદર સંગમ બની શકે છે.

સંગત અને પંગત..સમાનતાનું જીવંત ઉદાહરણ

ગુરૂ નાનકદેવજીએ સમાજમાંથી ઊંચ-નીચ,જાતિભેદ,ધર્મભેદ અને આર્થિક અસમાનતા દૂર કરવાનો સંદેશ આપ્યો હતો,તેમના ઉપદેશોમાં સંગત અને પંગતની ભાવના વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. સંગત એટલે સૌએ સાથે બેસીને સત્સંગ કરવો અને પંગત એટલે કોઈ ભેદભાવ રાખ્યા વિના એક જ હરોળમાં બેસીને ભોજન કરવું.આ પરંપરામાં ધનવાન-ગરીબ,ઊંચી-નીચી જાતિ કે કોઈ વિશેષ સામાજિક દરજ્જાનો ભેદ રહેતો નથી,સૌ એક જ પરમાત્માની સંતાન છે અને સૌને સમાન સન્માન મળવું જોઈએ.આ જ ભાવનામાંથી શીખ ધર્મની લંગર પરંપરાનો વિકાસ થયો. ગુરૂદ્વારાઓમાં આજે પણ નિઃશુલ્ક ભોજન પીરસવામાં આવે છે. લંગર માત્ર ભોજનની વ્યવસ્થા નથી પરંતુ માનવસમાનતા,સહકાર,સેવા અને ભાઈચારાનું જીવંત પ્રતીક છે.

ગુરૂ નાનકદેવજીની ઉદાસીઓ અને વિશ્વભરમાં આધ્યાત્મિક સંદેશ..

ગુરૂ નાનકદેવજીએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન અનેક લાંબી આધ્યાત્મિક યાત્રાઓ કરી જેને ઉદાસીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.આ યાત્રાઓમાં તેમના સાથી ભાઈ મરદાના અને ભાઈ બાલાનો ઉલ્લેખ મળે છે,તેમણે ભારતના અનેક પ્રદેશો ઉપરાંત તત્કાલીન ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રોની મુલાકાત લીધી હતી,તેમની યાત્રાઓનો મુખ્ય હેતુ કોઈ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો નહોતો પરંતુ લોકોને એક પરમાત્મા, સત્ય, દયા, સમાનતા અને માનવતાનો સંદેશ આપવાનો હતો.

મક્કાની યાત્રા સાથે જોડાયેલો પ્રસંગ તેમની સર્વવ્યાપક પરમાત્માની વિચારધારાને દર્શાવે છે. લોકપ્રચલિત કથા અનુસાર જ્યારે તેમને કાબા તરફ પગ રાખીને સૂવા બદલ ટોકવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે કહ્યું કે જ્યાં પરમાત્માનું ઘર ન હોય તે દિશામાં મારા પગ ફેરવી દો-આ પ્રસંગનો ભાવ એ છે કે પરમાત્મા કોઈ એક દિશા કે સ્થળમાં સીમિત નથી, તે સર્વત્ર વ્યાપક છે.

હરિદ્વારમાં પિતૃઓને જળ અર્પણ કરતા લોકોને તેમણે બાહ્ય ક્રિયા કરતાં જીવતા માતા-પિતા અને જરૂરિયાતમંદોની સેવા વધુ મહત્વપૂર્ણ હોવાનું સમજાવ્યું હતું, તેમણે પોતાના જીવન દ્વારા સાબિત કર્યું કે સાચો ધર્મ માનવકલ્યાણ અને સદાચારથી જ જીવંત બને છે.

ગુરૂ નાનકદેવજી સાથે જોડાયેલાં ચાર મહત્વપૂર્ણ ગુરૂદ્વારા..

ગુરૂ નાનકદેવજીના જીવન સાથે જોડાયેલાં અનેક પવિત્ર સ્થળો શીખ સમુદાય માટે વિશેષ આસ્થાનું કેન્દ્ર છે.

(૧) ગુરૂદ્વારા જન્મસ્થાન,નનકાના સાહિબ-પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતમાં આવેલું નનકાના સાહિબ ગુરૂ નાનકદેવજીનું જન્મસ્થળ છે.આ સ્થાન શીખ ધર્મનાં સૌથી પવિત્ર તીર્થસ્થાનોમાંનું એક છે.

(૨) ગુરૂદ્વારા બેર સાહિબ-સુલતાનપુર લોધી..અહીં ગુરૂ નાનકદેવજીએ પોતાના જીવનનો મહત્વપૂર્ણ સમય વિતાવ્યો હતો. વેઈન નદી સાથે જોડાયેલા તેમના આધ્યાત્મિક જીવનના અનેક પ્રસંગો આ સ્થળની મહત્તા દર્શાવે છે.

(૩) ગુરૂદ્વારા દરબાર સાહિબ-કરતારપુર..પાકિસ્તાનના નારોવાલ જિલ્લામાં આવેલું આ સ્થાન ગુરૂ નાનકદેવજીના જીવનનાં અંતિમ વર્ષો સાથે જોડાયેલું છે,અહીં તેમણે ખેતી,શ્રમ,સત્સંગ અને લંગરની પરંપરા દ્વારા આદર્શ ગૃહસ્થ જીવનનો સંદેશ આપ્યો હતો. ઇ.સ.૧૫૩૯માં અહીં જ તેઓ જ્યોતિ જોત સમાયા હતા.

(૪) ગુરૂદ્વારા ગૌઘાટ-લુધિયાણા..આ સ્થળ ગુરૂ નાનકદેવજીની યાત્રા અને ઉપદેશો સાથે જોડાયેલું છે. સ્થાનિક ધાર્મિક પરંપરામાં આ સ્થાનનું વિશેષ મહત્વ છે.

ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબ-શાશ્વત આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક..

ગુરૂ નાનકદેવજીની વાણી અને તેમના આધ્યાત્મિક વિચારોને શીખ પરંપરાના અનુગામી ગુરૂઓએ આગળ વધાર્યા.શીખ ધર્મમાં દસ માનવીય ગુરૂઓની પરંપરા રહી છે.દસમા ગુરૂ, ગુરૂ ગોવિંદસિંહજીએ શ્રી ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબજીને શાશ્વત ગુરૂનું સ્થાન આપ્યું.આ પવિત્ર ગ્રંથમાં માત્ર શીખ ગુરૂઓની જ નહીં પરંતુ સંત કબીરજી,સંત રવિદાસજી,શેખ ફરીદજી સહિત અનેક ભક્તો અને સંતોની વાણીનો પણ સમાવેશ થાય છે. આથી શ્રી ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબજી માનવતાવાદી-ભક્તિમય અને આધ્યાત્મિક વિચારોનો અમૂલ્ય ખજાનો છે.

ગુરૂ નાનકદેવજીના અમૂલ્ય ઉપદેશો..

અહંકાર,ઈર્ષ્યા,લોભ અને દ્વેષથી દૂર રહીને વિનમ્ર જીવન જીવવું,

પ્રામાણિકતાથી મહેનત કરીને આજીવિકા મેળવવી,

પોતાની કમાણીમાંથી જરૂરિયાતમંદોને મદદ કરવી,

પરમાત્માનું નામ સ્મરણ કરીને મનને નિર્મળ બનાવવું,

તમામ મનુષ્યોને સમાન સમજવા અને કોઈની સાથે ભેદભાવ ન રાખવો,

સત્ય-ન્યાય અને નીતિના માર્ગે ચાલવું,

પૈસાને જીવનનું સાધન માનવું, જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય નહીં,

ભૂખ્યાંને ભોજન,તરસ્યાને પાણી અને દુઃખીઓને આશ્રય આપવો,

ધાર્મિક આડંબર કરતાં સદાચાર અને માનવસેવાને મહત્વ આપવું,

દરેક જીવમાં પરમાત્માની જ્યોતિનો અનુભવ કરીને સૌની સાથે પ્રેમ અને સન્માનથી વર્તવું..

ગુરૂ નાનકદેવજીના દર્શનમાં સાચો ધર્મ અને માનવતા..

ગુરૂ નાનકદેવજીનું સમગ્ર જીવન આપણને સમજાવે છે કે ધર્મનો સાચો હેતુ માણસને માણસ સાથે જોડવાનો છે,અલગ પાડવાનો નહીં. મંદિરો,મસ્જિદો,ગુરૂદ્વારાઓ અને અન્ય ધાર્મિક સ્થળોએ જવું સારી વાત છે પરંતુ ત્યાંથી પ્રાપ્ત થતી પ્રેરણાને પોતાના જીવનમાં ઉતારવી એ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.જો માણસના હૃદયમાં દયા ન હોય, વ્યવહારમાં સત્ય ન હોય, કમાણીમાં પ્રામાણિકતા ન હોય અને બીજા પ્રત્યે પ્રેમ ન હોય તો માત્ર બાહ્ય ધાર્મિક દેખાવથી આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ શક્ય નથી.

જ્ઞાનના પ્રકાશથી માનવતાનું કલ્યાણ..

ગુરૂ નાનકદેવજીનું જીવન માત્ર શીખ ધર્મના ઇતિહાસનો એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય નથી પરંતુ સમગ્ર માનવજાત માટે આધ્યાત્મિક પ્રેરણાનો અખૂટ સ્ત્રોત છે,તેમણે પોતાના જીવન દ્વારા બતાવ્યું કે પરમાત્માની સાચી ભક્તિ માત્ર પૂજા-પાઠમાં નહીં પરંતુ પ્રામાણિક કર્મ,નિઃસ્વાર્થ સેવા,પરોપકાર,દયા,પ્રેમ અને માનવતામાં રહેલી છે. આજના સમયમાં જ્યારે માનવી ધન,પ્રતિષ્ઠા,સત્તા અને ભૌતિક સુખસુવિધાઓ મેળવવાની દોડમાં પોતાના આંતરિક સુખ અને માનવીય મૂલ્યો ભૂલી રહ્યો છે ત્યારે ગુરૂ નાનકદેવજીના ઉપદેશો વિશેષ પ્રાસંગિક બની જાય છે. તેમનો 'નામ જપના, કિરત કરની અને વંડ છકના'નો સંદેશ દરેક વ્યક્તિ માટે જીવન જીવવાની ઉત્તમ દિશા છે.જો આપણે પરમાત્માનું સ્મરણ કરીએ,પ્રામાણિકતાથી કર્મ કરીએ અને બીજાના સુખ-દુઃખમાં સહભાગી બનીએ તો આપણું જીવન પણ સાચા અર્થમાં આધ્યાત્મિક બની શકે છે.

કારતક સુદ પૂર્ણિમાના આ પવિત્ર ગુરૂ પર્વ નિમિત્તે આપણે સૌ સંકલ્પ કરીએ કે ગુરૂ નાનકદેવજીના ઉપદેશોને માત્ર વાંચીશું કે સાંભળીશું જ નહીં પરંતુ આપણા રોજિંદા જીવનમાં પણ ઉતારીશું.એક પરમાત્મા, એક માનવજાત,એક પરિવાર અને સૌના કલ્યાણની ભાવના જ ગુરૂ નાનકદેવજીના જીવનનો સાચો સંદેશ છે.અહંકાર અને ભેદભાવના અંધકારને દૂર કરીને જ્ઞાન,પ્રેમ,સેવા અને સમાનતાનો પ્રકાશ આપણા જીવનમાં પ્રગટાવીએ.

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

 

 

દેવદિવાળીનો મહિમા..ધર્મ-ભક્તિ-દીપદાન અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિનું પર્વ

 

દેવદિવાળીનો મહિમા..ધર્મ-ભક્તિ-દીપદાન અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિનું પર્વ

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દરેક તહેવારનું પોતાનું આગવું ધાર્મિક,આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ રહેલું છે.આવો જ એક પવિત્ર અને મહિમાવંત પર્વ એટલે દેવદિવાળી.કારતક માસની પૂર્ણિમાના દિવસે દેવદિવાળીનો ઉત્સવ ખૂબ જ શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવથી ઊજવવામાં આવે છે.આ દિવસને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા, કારતક પૂર્ણિમા અને દેવદીપાવલી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.આ પર્વ સાથે અનેક પૌરાણિક કથાઓ,ધાર્મિક માન્યતાઓ અને આધ્યાત્મિક પરંપરાઓ જોડાયેલી છે.

દેવદિવાળી નામ પાછળની પૌરાણિક માન્યતા..

ચાતુર્માસ દરમિયાન ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રામાં પોઢેલા રહે છે એવી ધાર્મિક માન્યતા છે. દેવઉઠી એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રામાંથી જાગૃત થાય છે ત્યારબાદ કારતક સુદ પૂર્ણિમાના દિવસે દેવતાઓ આનંદ અને ઉત્સાહ સાથે દીપ પ્રગટાવી ઉત્સવ ઊજવે છે. દેવતાઓ દ્વારા ઊજવવામાં આવતી આ દિવાળીને દેવદિવાળી કહેવામાં આવે છે.

બીજી એક મહત્વપૂર્ણ પૌરાણિક માન્યતા ભગવાન શિવ સાથે જોડાયેલી છે.તારકાસુરના ત્રણ પુત્રો તારકાક્ષ-કમલાક્ષ અને વિદ્યુન્માલી દ્વારા ત્રણ વિશાળ નગરોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, આ ત્રણ નગરો સોના-ચાંદી અને લોખંડનાં બનેલાં હતાં,તેઓ ત્રિપુર તરીકે ઓળખાતાં હતાં. આ અસુરોના અત્યાચારથી દેવતાઓ અને ઋષિમુનિઓ ત્રસ્ત થઈ ગયા હતા. દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી ભગવાન શિવે કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે એક જ બાણથી ત્રણેય પુરોનો નાશ કર્યો, આથી ભગવાન શિવને ત્રિપુરારી કે ત્રિપુરાંતક કહેવામાં આવ્યા. દેવતાઓએ આ વિજયની ખુશીમાં દીપ પ્રગટાવી ઉત્સવ મનાવ્યો. આ પ્રસંગની સ્મૃતિમાં કારતક પૂર્ણિમાને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા અને દેવદિવાળી તરીકે ઊજવવામાં આવે છે.

ભગવાન વિષ્ણુ અને કારતક પૂર્ણિમાનું મહત્વ..

પુરાણોમાં ભગવાન વિષ્ણુના મત્સ્યાવતારની કથા આવે છે.સૃષ્ટિ પર પ્રલયનું સંકટ આવ્યું ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ મત્સ્યરૂપ ધારણ કરીને વૈવસ્વત મનુની નૌકાનું રક્ષણ કર્યું હતું તથા પ્રલયના જળમાંથી સૃષ્ટિના બીજ અને જ્ઞાનપરંપરાની રક્ષા કરી હતી. આ અવતાર સૃષ્ટિના સંરક્ષણ અને ધર્મની સ્થાપનાનું પ્રતીક છે.

વામન અવતારમાં ભગવાન વિષ્ણુએ રાજા બલિ પાસેથી ત્રણ પગલાં ભૂમિ માગી હતી.બે પગલાંમાં સમગ્ર પૃથ્વી અને સ્વર્ગને માપી લીધાં અને ત્રીજું પગલું બલિના મસ્તક પર મૂકીને તેમને પાતાળલોકમાં સ્થાન આપ્યું, આ કથા ભગવાનની લીલા-ધર્મની સ્થાપના અને અહંકારના વિસર્જનનો સંદેશ આપે છે.

ગંગાસ્નાન અને દીપદાનનું મહાત્મ્ય..

કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે ગંગા સહિત પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરવાનું વિશેષ મહત્વ છે. ખાસ કરીને કાશીના ગંગાઘાટો પર હજારો દીવડાઓ પ્રગટાવી ગંગામાતાની આરતી કરવામાં આવે છે. આ દિવ્ય દૃશ્ય દેવદિવાળીની વિશેષ ઓળખ બની ગયું છે.ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ દિવસે ગંગાસ્નાન,દીપદાન, જપ,તપ,હવન,યજ્ઞ અને દાન કરવાથી વિશેષ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.અન્નદાન,વસ્ત્રદાન અને જરૂરિયાતમંદો ને સહાય કરવાનું પણ વિશેષ મહત્વ છે.શાસ્ત્રોમાં દાનને માત્ર સંપત્તિનું વિતરણ નહીં પરંતુ પરોપકાર-કરૂણા અને ત્યાગની ભાવના તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું છે.કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે પુષ્કર,પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર,કાશી,અયોધ્યા,ગંગા,યમુના,નર્મદા અને ગોદાવરી જેવા પવિત્ર તીર્થસ્થાનોમાં સ્નાન અને પૂજન માટે શ્રદ્ધાળુઓ મોટી સંખ્યામાં એકત્રિત થાય છે.

તુલસીવિવાહ અને વૃંદાની પવિત્ર કથા..

દેવદિવાળી સાથે તુલસી અને શાલિગ્રામજીના વિવાહની પરંપરા પણ જોડાયેલી છે.જોકે તુલસીવિવાહ સામાન્ય રીતે દેવઉઠી એકાદશીથી કારતક પૂર્ણિમા સુધીના દિવસોમાં કરવામાં આવે છે. તુલસીને હિંદુ ધર્મમાં અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. પૌરાણિક કથા અનુસાર જલંધર નામનો એક શક્તિશાળી અસુર હતો,તેની પત્ની વૃંદા અત્યંત પતિવ્રતા અને ધર્મનિષ્ઠા ધરાવતી સ્ત્રી હતી,તેના સતીત્વના પ્રભાવથી જલંધર અજેય બન્યો હતો,જલંધરના અત્યાચારોથી દેવતાઓ ત્રસ્ત થઈ ગયા ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ વૃંદાના સતીત્વની કસોટી કરી, ભગવાને જલંધરનું રૂપ ધારણ કરીને વૃંદાના પતિવ્રત ધર્મનો ભંગ કર્યો પરિણામે જલંધરની શક્તિ નષ્ટ થઈ અને ભગવાન શિવના હાથે તેનો વધ થયો.

આ ઘટનાની જાણ થતાં વૃંદાએ ભગવાન વિષ્ણુને શ્રાપ આપ્યો કે તેમણે પણ મનુષ્ય અવતારમાં પત્નીના વિયોગનું દુઃખ સહન કરવું પડશે, આ શ્રાપને રામાયણમાં ભગવાન શ્રીરામના જીવનપ્રસંગ સાથે જોડવામાં આવે છે,જ્યારે માતા સીતાનું રાવણ દ્વારા હરણ કરવામાં આવ્યું હતું. વૃંદાની ભક્તિ અને પવિત્રતાથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન વિષ્ણુએ તેને તુલસીરૂપે પૂજનીય બનવાનું વરદાન આપ્યું અને પોતે શાલિગ્રામ સ્વરૂપે તુલસી સાથે સદાય જોડાયેલા રહેવાનું સ્વીકાર્યું. આથી તુલસીવિવાહની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ કથા આપણને સમજાવે છે કે જીવનમાં પવિત્રતા-નિષ્ઠા અને સદાચારનું વિશેષ મહત્વ છે,સાથે જ એ પણ સમજવું જોઈએ કે સાચો ધર્મ માત્ર વ્યક્તિગત આચરણ પૂરતો સીમિત નથી,અન્યાય અને અધર્મ સામે યોગ્ય રીતે ઊભા રહેવું પણ ધર્મનું જ અંગ છે.

ગુરૂ નાનક જયંતિનું મહત્વ..

કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે શીખ ધર્મના પ્રથમ ગુરૂ શ્રી ગુરૂ નાનક દેવજીની જન્મજયંતિ પણ ઊજવવામાં આવે છે,તેઓએ સમગ્ર માનવજાતને એક ઈશ્વર,માનવસમાનતા, સત્ય, સેવા અને ભાઈચારાનો સંદેશ આપ્યો હતો,તેમનો ઉપદેશ હતો કે ઈશ્વર એક છે અને તમામ માનવીઓ સમાન છે. 'નામ જપો, કિરત કરો અને વંડ છકો' એટલે કે ઈશ્વરનું સ્મરણ કરો, પ્રામાણિકતાથી મહેનત કરો અને મળેલું અન્ય સાથે વહેંચો-આ સંદેશ આજના સમયમાં પણ એટલો જ પ્રસ્તુત છે.

દેવદિવાળીનો આધ્યાત્મિક સંદેશ..

દેવદિવાળી માત્ર ઘરો-મંદિરો કે નદીકિનારે દીવડાઓ પ્રગટાવવાનો ઉત્સવ નથી પરંતુ આપણા અંતરમાં રહેલા અજ્ઞાન, અહંકાર, ઈર્ષ્યા, દ્વેષ અને દુર્ગુણોના અંધકારને દૂર કરવાનો પવિત્ર અવસર છે. આજના સમયમાં માનવી ભૌતિક સુખસુવિધાઓ મેળવવાની દોડમાં આધ્યાત્મિક જીવનથી દૂર થતો જાય છે પરિણામે પરિવારોમાં મતભેદ,સમાજમાં અશાંતિ અને માનવીના મનમાં અસંતોષ વધતો જાય છે,આવા સમયે ધર્મભાવના, સદાચાર, સંયમ અને માનવતાના ગુણો જીવનમાં ઉતારવાની ખૂબ જ જરૂર છે.

દીપ પ્રગટાવવાનો સાચો અર્થ એ છે કે આપણા વિચારોમાં જ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રગટે, વાણીમાં મધુરતા આવે, વ્યવહારમાં નમ્રતા રહે અને હૃદયમાં બીજાઓ પ્રત્યે પ્રેમ તથા કરૂણા જાગે. જો દરેક વ્યક્તિ પોતાના જીવનમાં સત્ય, ન્યાય, પ્રામાણિકતા અને પરોપકારને સ્થાન આપે તો પરિવાર અને સમાજ બંનેમાં સુખ-શાંતિ સ્થાપિત થઈ શકે.

દેવદિવાળી આપણને દેવત્વ તરફ આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે.ભગવાન શિવનો ત્રિપુરાસુર વિજય આપણને દુર્ગુણોનો નાશ કરવાનો સંદેશ આપે છે, તુલસીવિવાહ પ્રેમ-પવિત્રતા અને સમર્પણનું મહત્વ સમજાવે છે, ગુરૂ નાનક દેવજીના ઉપદેશો માનવસેવા અને સમાનતાની ભાવના જગાડે છે.આથી આ પવિત્ર પર્વે માત્ર દીવડાઓ પ્રગટાવીને સંતોષ માનવાને બદલે આપણા અંતરમાં જ્ઞાન, ભક્તિ, પ્રેમ અને માનવતાનો દીપ પ્રગટાવીએ. બીજાના જીવનમાં પણ સુખ, શાંતિ અને આશાનો પ્રકાશ ફેલાવીએ કારણ કે સાચી દેવદિવાળી ત્યારે જ ઉજવાય છે જ્યારે માનવીનું મન અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ અને સ્વાર્થમાંથી પરમાર્થ તરફ પ્રયાણ કરે છે.સર્વેના જીવનમાં જ્ઞાન-ભક્તિ અને માનવતાનો દિવ્ય પ્રકાશ પ્રગટે એવી પ્રાર્થના..!

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

દેવદિવાળીની મહિમા

 

દેવદિવાળીની મહિમા

 

દેવદિવાળીના દિવસ સાથે અનેક કથાઓ જોડાયેલી છે.ભગવાન લાંબા સમય બાદ શયનમાંથી બહાર આવતા હોઈ ભક્તજનોએ આનંદિત થઈ એકાદશીના ચાર દિવસ બાદ એટલે કે કારતક સુદ પૂર્ણિમાને દિવસે પ્રભુ જાગૃત થયાનો ઉત્સવ ધામધૂમથી ઉજવ્યો.આ ઉત્સવ પ્રભુ માટે ઉજવવામાં આવતો હોવાથી સ્વર્ગના દેવો પણ પૃથ્વીવાસીઓના આ આનંદમય તહેવારમાં જોડાઈ ગયાં.આમ સર્વે દેવતાઓએ સાથે મળીને આ ઉત્સવ ઉજવ્યો હોવાથી તે દેવદિવાળીના નામે પ્રખ્યાત થયો.

 

બીજી કથા અનુસાર આ દિવસે ત્રિપુરાસુરના વધથી પ્રસન્ન થયેલા દેવતાઓએ આ દિવસની ઉજવણી દીપ પ્રગટાવી કરી હોવાથી આ દિવસ દેવદિવાળી તરીકે પ્રખ્યાત થયો.ત્રીજી કથા અનુસાર ગૌરીપુત્ર કાર્તિકેયજીએ સ્વર્ગનાં સેનાપતિ બનીને તારકાસૂરનો વધ કર્યો.તારકાસૂરના વધથી પ્રસન્ન થયેલા દેવોએ કૈલાશમાં દિવાઓ પ્રગટાવી જે દિવસે ઉત્સવ મનાવ્યો જે દેવદિવાળી તરીકે પ્રખ્યાત થયો.આ દિવસનાં વિજયની ખુશાલીમાં કાર્તિકેયજીને કાર્તિક મહિનાના સ્વામી બનાવવામાં આવ્યાં હતાં.આજનાં દિવસે તુલસી વિવાહ રચાય છે તેથી “તુલસીવિવાહ દિવસ” તરીકે ઓળખાય છે.

 

આ દિવસે શીખોના ગુરૂ નાનક સાહેબે શીખ સંપ્રદાયની સ્થાપના કરી હોઈ આ દિવસને “ગુરૂ નાનક જયંતિ” તરીકે પણ ઉજવવામાં આવે છે.

 

શ્રીમદ ભાગવતના સપ્તમ સ્કંધના દશમા અધ્યાયમાં ત્રિપુરારીની કથા આવે છે.મયદાનવે તારક અને વિદ્યુન્માલિ બંનેની સહાયથી અસુરોને સુવર્ણ-રજત અને લોટનાં ત્રણ ઊડતાં નગર બનાવી આપ્યાં હતાં.આ ઊડતાં નગરો લઈને અસુરો ગમે ત્યાં ઊતરે.જ્યાં આ નગરો ઊતરે તે નગર અને તેની સંસ્કૃતિનો નાશ થઇ જતો.દેવોની વિનંતીથી ભગવાન શંકરે ત્રણે પુરાનો નાશ કર્યો તેથી તેઓ ત્રિપુરારિ કહેવાયા. દેવો રાજી થઇ ગયા અને તેમણે વિજયોત્સવ ઊજવ્યો તેથી આ દિવસને દેવદિવાળી કહે છે.હિંદુઓ ભક્તિભાવપૂર્વક દેવદિવાળીની ઉજવણી કરે છે.

 

પુરાણો અનુસાર દેવદિવાળીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુએ પ્રલયકાળમાં વેદોની રક્ષા કરવા માટે તથા સૃષ્ટિને બચાવવા માટે મત્સ્યાવતાર ધારણ કર્યો હતો.દેવદિવાળીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ વામન અવતાર બાદ એટલે કે બલિને પાતાળલોકમાં પહોંચાડીને પોતાના નિવાસસ્થાન વૈકુંઠ પધાર્યા હતા.

 

મહાભારત અનુસાર મહાભારત કાળમાં અઢાર દિવસ લાંબા ચાલેલા વિનાશકારી યુદ્ધમાં યોદ્ધાઓ અને સગાં-સંબંધીઓને જોઈને જ્યારે યુધિષ્ઠિર વિચલિત થયા ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાંડવો સહિત ગઢખાદરનાં વિશાળ રેતીલાં મેદાનોમાં આવ્યા.કારતક સુદ અષ્ટમીના દિવસે પાંડવોએ ગંગા નદીમાં સ્નાન કર્યું અને કારતક સુદ ચૌદશ સુધી ગંગાકિનારે યજ્ઞ કર્યો ત્યારબાદ રાત્રે દિવંગત આત્માઓની શાંતિ માટે દીપદાન કરી શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી તેથી આ દિવસથી ગંગાસ્નાન અને ખાસ કરીને ગઢમુક્તેશ્વર તીર્થમાં આવીને સ્નાન કરવાનું વિશેષ માહાત્મ્ય છે.

 

દેવદિવાળીના દિવસે ગંગાસ્નાન,દીપદાન,હવન-યજ્ઞ વગેરે કરવાથી સાંસારિક પાપ તથા તાપનું શમન થાય છે.આ દિવસે કરવામાં આવેલ અન્ન-ધન અને વસ્ત્ર દાનનું ઘણું મહત્વ આપણાં શાસ્ત્રોમાં જણાવાયું છે.આ દિવસે જે પણ દાન કરવામાં આવે તેનું અનેક ગણું ફળ મળે છે.એક એવી માન્યતા પણ છે કે કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે વ્યક્તિ જે કંઈ પણ દાન કરે છે તે તેના માટે સ્વર્ગમાં સંગ્રહાયેલું રહે છે જે મૃત્યુલોકનો ત્યાગ કર્યા પછી સ્વર્ગમાં મળે છે.આપણાં શાસ્ત્રોમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે પવિત્ર નદી અથવા સરોવર અને ધર્મસ્થાનમાં જેમ કે પુષ્કર ગંગા યમુના ગોદાવરી નર્મદા ગંડક કુરૂક્ષેત્ર અયોધ્યા કાશીમાં સ્નાન કરવાથી વિશેષ પુણ્ય મળે છે.

 

વર્તમાન સમયમાં માનવીમાં વધુને વધુ ધર્મભાવના લાવવી જરૂરી છે.આપણામાં જો ધર્મભાવના હશે તો જ ઘરમાં અને સમાજમાં સદભાવના રહેશે.આપણે જે સમાજમાં રહીએ છીએ ત્યાં ચારેબાજુ નઠારા અને આપણી ધીરજ અને સજ્જનતાની કસોટી કરનારા લોકો રહે છે,તેઓ ખોટા વિચારોનો કચરો આપણા પર ઠાલવે છે તેનાથી બચતાં રહેવા ચારિત્ર્ય વધુ બળવત્તર બનાવવું પડશે.જો સતત સારા વિચારો મળતા રહેશે તો જ આપણે સારા બની શકીશું.

 

પૌરાણિક કથા મુજબ ઈંદ્રના અભિમાન પ્રેરીત ગેરવર્તનથી કોપાયમાન થયેલા શિવજીએ ત્રીજુ નેત્ર ખોલ્યું પરંતુ ઈંદ્રે દેવતાઓના ગુરૂ બૃહસ્પતિની સ્તુતિ કરી અને બચી ગયો પરંતુ શિવજીનાં ત્રીજા નેત્રમાંથી પ્રગટ થયેલાં ક્ષારથી જલંધર નામનો બાળક ઉત્પન્ન થયો.તેનો જન્મ ક્ષીરસાગરમાંથી થયો હતો.મોટો થતાં વૃંદા નામની કન્યા સાથે તેના લગ્ન થયાં હતા.વૃંદા પતિવ્રતા સ્ત્રી હતી.વૃદાના સતીપણાના કારણે જલંધર તમામ સામે વિજય પ્રાપ્ત કરતો ગયો અને ચોમેર ત્રાસ ફેલાવતો ગયો.સમુદ્ર પુત્ર જલંધર લક્ષ્મીમાતાનો ભાઈ હોવાથી લક્ષ્મીમાતાએ પોતાના ભાઇને ન મારવા વચન લીધું હતું.જલંધર માયાવી શક્તિથી શિવજીનું રૂપ ધારણ કરી પાર્વતીજીને વારંવાર હેરાન કરતો હતો.આથી ગુસ્સે થયેલા ભગવાન શંકરે જલંધર સાથે યુધ્ધ કરવા માટે રણનાં મેદાને ઉતર્યા પરંતુ જલંધરને જીતવો સહેલો ન હતો તેથી ભગવાન શંકરે ભગવાન વિષ્ણુની મદદ માંગી.જ્યારે જલંધર રણમેદાનમાં ભગવાન શિવ સાથે યુધ્ધ કરવામાં વ્યસ્ત હતો ત્યારે વિષ્ણુ ભગવાને જલંધરનું સ્વરૂપ ધારણ કરી વૃંદા સાથે કપટથી પતિવ્રત ખંડિત કર્યું.વૃંદાનું સતીત્વનું ખંડન થતાં જ જલંધરનું રણમેદાનમાં મૃત્યુ થયુ.આ વાતની જ્યારે વૃંદાને ખબર પડી કે પોતાનું પતિવ્રત ભંગ કરવામાં ભગવાન વિષ્ણુનો હાથ છે તેથી તેણે ભગવાન વિષ્ણુને શ્રાપ આપતાં કહ્યું કે એક સમયે તમારી સ્ત્રીને મારો પતિ હરણ કરી લઇ જશે અને ત્યારે તમે પણ સ્ત્રીના વિયોગથી દુઃખી થશો.આપ આ બ્રહ્માંડના સંચાલક હોવા છતાંયે આપ લાગણી વગરનાં પથ્થર જેવા છો અને આપના આ કાળાકર્મને કારણે આપ કાળા પથ્થરમાં ફેરવાઇ જાઓ વળી આપે અવિચારી મર્કટો (વાનરો) જેવું કાર્ય કર્યુ છે તેથી હું આપને શ્રાપ આપું છુ કે આપની પત્નીને પીડામાંથી બચાવવા માટે આપે આજ અવિચારી મર્કટોની મદદ લેવી પડશે.આ પ્રસંગ આપણે રામાયણમાં જોઇએ છીએ.જેવાં કર્મ હોય તે પ્રમાણે ફળ ભોગવવું જ પડે છે.આટલું કહી વૃંદા પોતાના પતિ પાછળ સતી થયા.વેદોમાં કથા છે કે વૃંદાના શ્રાપની સામે ભગવાન વિષ્ણુએ કહ્યું કે પતિવ્રત ધર્મમાં પતિને કુકર્મોથી પાછો વાળવો જોઇએ પરંતુ વૃંદાએ કયારેય પોતાના પતિને કુકર્મોથી પાછો વાળવા પ્રયત્ન કર્યો ન હતો તેથી આપ પણ શ્રાપને પાત્ર છો અને ભગવાન વિષ્ણુએ વૃંદાને સજીવ છતાંયે નિર્જીવ એવી વનસ્પતિ થવાનો શ્રાપ આપ્યો.વૃંદાનું પ્રાગટ્ય વનસ્પતિમાં તુલસી રૂપે થયું અને ભગવાન વિષ્ણુએ આ શ્રાપને કારણે “શાલિગ્રામજી”નું રૂપ ધારણ કર્યુ.પત્ની વૃંદાના અણીશુદ્ધ ચારિત્ર્યને કારણે જ અસુરને દેવતા હાથ લગાવી શકતા ન હતા.દેવદિવાળીએ આ વૃંદાના ચારિત્ર્યને જ માત્ર યાદ રાખો કે જો એકવીસમી સદીની સ્ત્રી તેનું ચારિત્ર્ય અખંડ રાખશે તો તેના પતિનું જ નહીં સમગ્ર સમાજનું કલ્યાણ કરી શકશે.

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)