શું રાવણ અંગદનો પગ ઉપાડી શક્યો હોત?

 

શું રાવણ અંગદનો પગ ઉપાડી શક્યો હોત?

રામની સેનામાં સુગ્રીવની સાથે વાનરરાજ વાલી અને તારાનો પુત્ર અંગદ પણ હતો.રામ અને રાવણના યુદ્ધ પહેલાં ભગવાન શ્રીરામે અંગદને પોતાના દૂત બનાવીને લંકા મોકલ્યા હતા પરંતુ ત્યાં રાવણે અંગદનું અપમાન કર્યું ત્યારે અંગદે પોતાની શક્તિનો પરિચય આપીને રાવણને ઉપદેશ આપ્યો અને ફરી રામના શિબિરમાં પાછા ફર્યા.

હવે સવાલ એ ઊઠે છે કે અંગદમાં એટલી શક્તિ ક્યાંથી આવી કે કોઈ પણ અસુર કે રાક્ષસ તેમનો પગ હટાવવાનું તો દૂર હલાવી પણ ન શક્યા? વાસ્તવમાં હનુમાનજી,જામવંત અને અંગદ ત્રણેય પ્રાણ વિદ્યામાં પારંગત હતા.આ પ્રાણવિદ્યાના બળ પર જ તેઓ જે ઇચ્છે તે કરી શકતા હતા.અંગદ જ્યારે રાવણની સભામાં ગયા ત્યારે તેમણે આ પ્રાણવિદ્યાના બળ પર જ પોતાનું શરીર વિશાળ અને પગને એટલો દ્રઢ કરી લીધો હતો કે તેને હલાવવો કોઈના પણ હાથની વાત નહોતી.આ પ્રાણવિદ્યાનો જ કમાલ હતો.

શ્રીરામ દ્વારા અંગદના પિતાનો વધ કર્યા પછી પણ અંગદ રામની સેનામાં કેમ હતા? અંગદના પિતા વાલીનો પ્રભુ શ્રીરામે વધ કર્યો હતો.જ્યારે શ્રીરામે વાલીને બાણ માર્યું ત્યારે તે ઘાયલ થઈને પૃથ્વી પર ઢળી પડ્યો.આ અવસ્થામાં જ્યારે પુત્ર અંગદ તેની પાસે આવ્યો ત્યારે વાલીએ તેને જ્ઞાનની મુખ્ય ત્રણ વાતો કહી હતી કે દેશ-કાળ અને પરિસ્થિતિઓને સમજો.કોની સાથે ક્યારે,ક્યાં અને કેવું વર્તન કરવું તેનો સાચો નિર્ણય લેવો જોઈએ.પસંદ-નાપસંદ,સુખ-દુઃખ સહન કરવાં જોઈએ અને ક્ષમાભાવ સાથે જીવન વિતાવવું જોઈએ.વાલીએ પોતાના પુત્ર અંગદને આ વાતો ધ્યાનમાં રાખવાનું કહીને જણાવ્યું કે હવેથી તું સુગ્રીવની સાથે રહેજે.

અંગદને જ કેમ દૂત બનાવીને મોકલવામાં આવ્યા? જ્યારે શ્રીરામજી લંકા પહોંચી ગયા ત્યારે તેમણે રાવણ પાસે પોતાનો દૂત મોકલવાનો વિચાર કર્યો.સભામાં બધાએ પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે હનુમાનજીને જ દૂત બનાવીને મોકલવા જોઈએ પરંતુ રામજીએ કહ્યું કે જો રાવણ પાસે ફરીથી હનુમાનજીને મોકલવામાં આવશે તો એવો સંદેશ જશે કે રામની સેનામાં માત્ર હનુમાન જ મહાવીર છે એટલા માટે કોઈ અન્ય વ્યક્તિને દૂત બનાવીને મોકલવો જોઈએ,જે હનુમાનની જેમ જ પરાક્રમી અને બુદ્ધિમાન હોય આથી પ્રભુ શ્રીરામની નજર અંગદ પર પડી.અંગદે પણ પ્રભુ શ્રીરામ દ્વારા સોંપાયેલી જવાબદારી ખૂબ જ સરસ રીતે નિભાવી.

રાવણની સભામાં અંગદ..યુદ્ધ કરતાં પહેલાં પ્રભુ શ્રીરામે અંગદને રાવણની સભામાં પોતાના દૂત બનાવીને સમજૂતી-શાંતિ માટે મોકલ્યા હતા.પ્રભુ શ્રીરામે અંગદને કહ્યું હતું કે "હે અંગદ ! રાવણના દ્વારે જાઓ,કોઈ સમજૂતી થઈ જાય,તેમના અને આપણા વિચારોમાં એકતા આવી જાય.જાઓ,તમે તેમને શિખામણ આપો."

જ્યારે અંગદ રાવણની સભામાં પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાં ભાત-ભાતના યોદ્ધાઓ તેમજ રાવણ અને તેના તમામ પુત્રો બિરાજમાન હતા.રાવણે કહ્યું કે "આવો ! તમારૂં આગમન કેમ થયું?" અંગદે કહ્યું કે "પ્રભુ ! હું એટલા માટે આવ્યો છું કે રામ અને તમારા બંનેના વિચારોમાં એકતા આવી જાય.તમારા રાજ્યમાં સંસ્કૃતિના પ્રસારનો અભાવ આવી ગયો છે,હવે હું એ અભાવને શાંત કરવા આવ્યો છું.ચરિત્રની સ્થાપના કરવી એ રાજાની ફરજ છે,તમારા રાષ્ટ્રમાં ચરિત્રહીનતા આવી ગઈ છે,તમારૂં રાષ્ટ્ર ઉત્તમ પ્રતીત થઈ રહ્યું નથી એટલા માટે હું આજે અહીં આવ્યો છું."

રાવણે કહ્યું કે "તારો આ વિચાર યથાર્થ છે પરંતુ મારા રાજ્યમાં શું ખામી છે?" હવે અંગદ બોલ્યા કે "તમારા રાજ્યમાં ચરિત્રની ખામી છે.રાજાના રાષ્ટ્રમાં જ્યારે ચરિત્ર નથી હોતું ત્યારે સંસ્કૃતિનો વિનાશ થઈ જાય છે.સંસ્કૃતિનો વિનાશ ન થવો જોઈએ,સંસ્કૃતિનો ઉત્થાન કરવાનો હોય છે.સંસ્કૃતિ એ જ કહે છે કે માનવના આચાર-વ્યવહારને સુંદર બનાવવામાં આવે,તેને મહત્તા આપવામાં આવે અને એકબીજાની પુત્રીની રક્ષા થવી જોઈએ તે જ રાજાના રાષ્ટ્રની પદ્ધતિ કહેવાય છે."

રાવણે પૂછ્યું કે "શું મારા રાષ્ટ્રમાં વિજ્ઞાન નથી?" અંગદ બોલ્યા કે "હે રાવણ ! તમારા રાષ્ટ્રમાં વિજ્ઞાન છે પરંતુ એ વિજ્ઞાનનો શું અર્થ? એક મંગળની યાત્રા કરી રહ્યો છે પરંતુ એ મંગળની યાત્રાનું શું બનશે જ્યારે તમારા રાષ્ટ્રમાં અગ્નિકાંડ થઈ રહ્યા છે? હે રાવણ ! તું સૂર્યમંડળની યાત્રા કરી રહ્યો છે પણ એ સૂર્યની યાત્રા કરવાથી શું વળશે,જ્યારે તમારા રાષ્ટ્રમાં એક કન્યાનું જીવન સુરક્ષિત નથી? તમારા રાષ્ટ્રનું શું ભવિષ્ય બનશે?" રાવણે કહ્યું કે "આ તું શું ઉચ્ચારણ કરી રહ્યો છે? તું તારા પિતાની પરંપરા ભૂલી ગયો છે?"

અંગદે કહ્યું કે "કદાપિ નહીં ! હું એટલા માટે આવ્યો છું કે તમારા રાષ્ટ્ર અને અયોધ્યા બંનેનો સમન્વય થઈ જાય." આના પર રાવણ મૌન થઈ ગયો.નરાંતકે કહ્યું કે "ભગવન ! આના પર વિચાર કરવો જોઈએ,આ દૂત છે,આ શું કહે છે?" અંગદે રાવણને કહ્યું કે "જો રામ સાથે તમે તમારા વિચારોનો સમન્વય કરી લેશો તો રામ માતા સીતાને લઈને ચાલ્યા જશે." રાવણે કહ્યું કે "આ શું બોલી રહ્યો છે? હું ધૃષ્ટ નથી." અંગદ બોલ્યા કે "દુનિયામાં આ જ ધૃષ્ટતા છે,કોઈ બીજી વ્યક્તિની કન્યાનું હરણ કરીને લાવવું એ મહાન ધૃષ્ટતા છે.તમારી આ ધૃષ્ટતા છે કે રાજા હોવા છતાં તમે પરસ્ત્રીગામી બન્યા છો.જે રાજા કોઈ સ્ત્રીનું અપમાન કરે છે,તે રાજાના રાષ્ટ્રમાં અગ્નિકાંડ થઈ જાય છે."

ત્યારે અંગદે પોતાનો પગ જમાવી દીધો..રાવણે કહ્યું કે "આ કડવાં વચનો બોલી રહ્યો છે." અંગદે કહ્યું કે "હું તમને પ્રાણની એક ક્રિયા નિશ્ચિત કરી રહ્યો છું.જો ચરિત્રની ઉજ્જવળતા હોય તો આ મારો પગ છે, આ પગને જો કોઈ એક ક્ષણ માટે પણ પોતાની જગ્યાએથી ખસેડી દેશે તો હું એ જ ક્ષણે માતા સીતાને છોડીને રામને અયોધ્યા પાછા લઈ જઈશ." અંગદે પ્રાણની ક્રિયા કરી અને તેમનું શરીર વિશાળ તથા બળવાન બની ગયું પછી તેમણે ભુમિ પર પોતાનો પગ સ્થિર કરી દીધો.રાજસભામાં એવો કોઈ બળવાન યોદ્ધા નહોતો જે તેમના પગને એક ક્ષણ માટે પણ હલાવી શકે.જ્યારે અંગદનો પગ ક્ષણભર પણ ન હલ્યો ત્યારે રાવણ જાતે જ ઊભો થઈને આવ્યો પરંતુ રાવણને આવતો જોઈને અંગદે કહ્યું કે "આ અધિરાજ છે, અધિરાજો પાસે પગ ઉપડાવવો શોભતો નથી." તેમણે પોતાના પગને પોતાની જગ્યાએથી પાછો ખેંચી લીધો અને કહ્યું કે "હે રાવણ ! તારે મારા ચરણોને સ્પર્શ કરવો નિરર્થક છે.જો તું શ્રીરામના ચરણોને સ્પર્શ કરીશ તો તારૂં કલ્યાણ થઈ જશે."

રાવણ મૌન થઈને પોતાના સ્થાને બેસી ગયો.સરળ શબ્દોમાં: અંતમાં રાવણ જ્યારે પોતે અંગદનો પગ ઉપાડવા આવ્યો ત્યારે અંગદે કહ્યું કે "મારા પગ કેમ પકડે છે? પકડવા હોય તો મારા સ્વામી શ્રીરામના ચરણ પકડી લે,તે દયાળુ અને શરણાગતવત્સલ છે,તેમની શરણમાં જઈશ તો પ્રાણ બચી જશે, બાકી યુદ્ધમાં સગાં-સંબંધીઓ સાથે મૃત્યુ પામીશ." આ સાંભળીને રાવણે પોતાની ઈજ્જત બચાવવામાં જ ભલાઈ સમજી.

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

 

રામચરિતમાનસ અનુસાર ચાર સ્ત્રીઓનું સન્માન કરવું જોઇએ.

 

રામચરિતમાનસ અનુસાર ચાર સ્ત્રીઓનું સન્માન કરવું જોઇએ.

 

ગોસ્વામી તુલસીદાસજી દ્વારા રચિત 'શ્રી રામચરિતમાનસ' માત્ર એક ધાર્મિક ગ્રંથ જ નહી પરંતુ તે માનવજીવન માટે નીતિ,આચાર-વિચાર અને સંસ્કારોનો અખૂટ ભંડાર છે.રામચરિતમાનસમાં શ્રીરામના આદર્શો દ્વારા મનુષ્યને સાચા અને સન્માર્ગે ચાલવાની પ્રેરણા આપવામાં આવી છે.આ ગ્રંથમાં સમાજ અને પરિવારમાં સ્ત્રીઓના સન્માન અને સુરક્ષા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

 

કિષ્કિંધા કાંડમાં ભગવાન શ્રીરામ વાલીનો વધ કર્યા પછી તેને નીતિનો મહાન ઉપદેશ આપતાં ચાર પ્રકારની સ્ત્રીઓ વિશે જણાવે છે.રામચરિતમાનસ અનુસાર દરેક સંજોગોમાં આ ચાર સ્ત્રીઓનું સન્માન કરવું એ દરેક પુરુષનો પરમ ધર્મ છે.રામચરિતમાનસની પવિત્ર ચોપાઈ અને તેનો અર્થ જોઇએ..

 

અનુજ બધૂ ભગિની સુત નારી,સુનુ સઠ કન્યા સમ એ ચારી

ઇન્હિહ કુદ્રષ્ટિ બિલોકઇ જોઈ,તાહિ બધેં કછુ પાપ ન હોઈ

 

હે મૂર્ખ વાલી ! નાના ભાઈની પત્ની,બહેન,પુત્રની પત્ની-પુત્રવધૂ અને પોતાની પુત્રી-આ ચારેય સ્ત્રીઓ સમાજ અને ધર્મની દ્રષ્ટિએ પુત્રી સમાન હોય છે.જે મનુષ્ય આમના પર કુદ્રષ્ટિ કરે તેમનું અનાદર કરે છે તેનો વધ કરવાથી પણ કોઈ પાપ લાગતું નથી.

 

આ ચાર સ્ત્રીઓનું મહત્વ અને સંબંધિત પૌરાણિક ઘટનાઓ..

 

રામચરિતમાનસમાં નાના ભાઈની પત્નીને પોતાની પુત્રી સમાન સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.જે રીતે એક પિતા પોતાની પુત્રીનું રક્ષણ કરે છે તે જ રીતે મોટા ભાઈએ પોતાના નાના ભાઈની પત્નીની મર્યાદા અને સન્માનની રક્ષા કરવી જોઈએ.

 

પૌરાણિક સંદર્ભ-વાલી અને રૂમાનો પ્રસંગ..કિષ્કિંધાના રાજા વાલીએ પોતાના નાના ભાઈ સુગ્રીવ સાથે વૈર બાંધી તેને રાજ્યમાંથી હાંકી કાઢ્યો હતો અને સુગ્રીવની પત્ની રૂમાને બળજબરીથી પોતાના અધિકારમાં કરી લીધી હતી.આ કૃત્ય ધર્મ અને કૌટુંબિક મર્યાદાની વિરૂદ્ધ હતું.જ્યારે ભગવાન શ્રીરામે વાલી પર બાણ ચલાવ્યું ત્યારે વાલીએ શ્રીરામને પ્રશ્ન કર્યો કે તેમણે છુપાઈને તેનો વધ કેમ કર્યો? ત્યારે શ્રીરામે આ ચોપાઈ કહીને સ્પષ્ટ કર્યું કે નાના ભાઈની પત્ની પર કુદ્રષ્ટિ નાખવી એ મહાપાપ છે.આ જ પાપની સજા રૂપે વાલીનો વધ ધર્મસંમત હતો.

 

પુત્રવધૂ ઘરની લક્ષ્મી અને પિતા સમાન શ્વસુર માટે પુત્રી સમાન હોય છે.પુત્રવધૂના માન-સન્માનની રક્ષા કરવી એ સમગ્ર પરિવાર અને ખાસ કરીને શ્વસુરનો પરમ ધર્મ છે,તેની સાથે ખરાબ વર્તન કરવું કે તેનું અનાદર થતું જોઈને ચૂપ રહેવું એ પણ પાપનું ભાગીદાર બનાવે છે.

 

પૌરાણિક સંદર્ભ-રાવણ અને રંભાનો પ્રસંગ..પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર એકવાર સ્વર્ગની અપ્સરા રંભા કુબેરના પુત્ર નલકૂબરને મળવા જઈ રહી હતી.રાવણે કામવશ થઈને તેને અટકાવી.રંભાએ રાવણને વિનંતી કરી કે તે નલકૂબરની વાગ્દત્તા-ભાવિ પત્ની હોવાથી સંબંધમાં રાવણની પુત્રવધૂ સમાન છે છતાં રાવણે અહંકાર અને વાસનામાં આવી તેનું અપમાન કર્યું.રંભા અને નલકૂબરના શ્રાપને કારણે રાવણના વિનાશના બીજ વવાયા.પુત્રવધૂ સમાન સ્ત્રી પર અત્યાચાર એ રાવણ જેવા મહાપ્રતાપી રાજાના સર્વનાશનું મુખ્ય કારણ બન્યો.

 

પોતાની પુત્રી એ પિતાના સ્નેહ,સંસ્કાર અને ઘરની પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક છે.પુત્રીનું રક્ષણ કરવું તેને યોગ્ય સંસ્કાર આપવા તથા દરેક મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં તેની સાથે ઊભા રહેવું એ દરેક પિતાનો નૈતિક અને ધાર્મિક ધર્મ છે.

 

નીતિ અને પરિણામ..પોતાની દીકરી પ્રત્યે ખરાબ ભાવના રાખવી,તેનું શોષણ કરવું કે તેને દુઃખ આપવું એ સૃષ્ટિના નિયમો વિરુદ્ધનું અત્યંત નિકૃષ્ટ પાપ છે.આવું કૃત્ય કરનાર વ્યક્તિ ગમે તેટલા જપ-તપ કે દાન-પુણ્ય કરી લે તો પણ તે પોતાના પાપમાંથી મુક્ત થઈ શકતી નથી.આવા મનુષ્યને આ લોક અને પરલોકમાં અસહ્ય કષ્ટ ભોગવવા પડે છે.

 

રામચરિતમાનસ અને વૈદિક પરંપરામાં બહેન સાથેનો સંબંધ અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવ્યો છે. શાસ્ત્રો અનુસાર નાની બહેનને પુત્રી સમાન અને મોટી બહેનને માતા સમાન આદર આપવો જોઈએ.જે ભાઈ પોતાની બહેનના સુખ-દુઃખમાં સહભાગી બનતો નથી તેના માન-સન્માનની રક્ષા નથી કરતો કે પોતાના સ્વાર્થ ખાતર તેનું અપમાન કરે છે,તેની ગણના રાક્ષસી પ્રવૃત્તિ ધરાવતા મનુષ્યમાં થાય છે.બહેનની રક્ષા કરવી એ ભાઈની નૈતિક ફરજ છે અને બહેનનો આત્મા દુભાવનાર વ્યક્તિ જીવનમાં ક્યારેય સંતોષ કે શાંતિ મેળવી શકતી નથી.

 

આદર્શ સમાજના નિર્માણમાં રામચરિતમાનસનું મહાન યોગદાન છે.તુલસીદાસજીએ રામચરિત માનસમાં દર્શાવેલી આ નીતિ માત્ર પ્રાચીન સમય પૂરતી મર્યાદિત નથી પરંતુ આજના આધુનિક યુગમાં પણ એટલી જ પ્રાસંગિક છે.આજના સમયમાં જ્યારે સમાજમાં સ્ત્રી સુરક્ષા અને સન્માન એક ગંભીર વિષય બન્યો છે ત્યારે રામચરિતમાનસની આ ચોપાઈ આપણને કૌટુંબિક મર્યાદાઓ અને નૈતિક મૂલ્યોનું ભાન કરાવે છે.

 

પરિવારમાં નાના ભાઈની પત્ની,પુત્રવધૂ,દીકરી અને બહેન-આ ચારેય સ્ત્રીઓને યોગ્ય આદર અને સ્નેહ આપવાથી જ ઘરમાં સમૃદ્ધિ,શાંતિ અને ધર્મનો વાસ થાય છે.જે સમાજમાં આ ચાર સ્ત્રીઓનું સન્માન થાય છે તે સમાજ સદા ઉન્નતિ અને કલ્યાણના માર્ગે અગ્રેસર રહે છે.

 

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

બોધકથા..સ્વર્ગ અને નર્ક

 

બોધકથા..સ્વર્ગ અને નર્ક

 

એક ઘરડી સ્ત્રી મૃત્યુ પામી અને યમરાજ તેને લેવા માટે આવ્યા.સ્ત્રીએ યમરાજને પૂછ્યું કે "તમે મને સ્વર્ગમાં લઈ જશો કે નર્કમાં?" યમરાજે જવાબ આપ્યો કે "બંનેમાંથી ક્યાંય નહીં" તમે આ જન્મમાં ખૂબ જ સારા કર્મો કર્યા છે એટલા માટે હું તમને સીધા પ્રભુના ધામ વૈકુઠમાં લઈ જઈ રહ્યો છું.ઘરડી સ્ત્રી ખુશ થઈ ગઈ અને બોલી કે "ધન્યવાદ ! પણ મારી તમારી પાસે એક વિનંતી છે." "મેં અહીં ધરતી પર સૌની પાસેથી સ્વર્ગ અને નર્ક વિશે ઘણું સાંભળ્યું છે એટલે મારે એકવાર આ બંને જગ્યાઓ જોવી છે."

 

યમરાજે કહ્યું કે "તમારા કર્મો સારા છે એટલે હું તમારી આ ઈચ્છા પૂરી કરૂં છું." ચાલો ! આપણે સ્વર્ગ અને નર્કના રસ્તેથી થઈને પ્રભુના ધામ જઈશું." બંને આગળ વધ્યા,સૌથી પહેલાં નર્ક આવ્યું.નર્કમાં ઘરડી સ્ત્રીએ લોકોના જોર-જોરથી રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો.ત્યાં નર્કમાં બધા જ લોકો દુબળા-પાતળા અને બીમાર દેખાઈ રહ્યા હતા.સ્ત્રીએ એક વ્યક્તિને પૂછ્યું કે "અહીં તમારા બધાની આવી દયનીય હાલત કેમ છે?" પેલો માણસ બોલ્યો કે "તો વળી કેવી હાલત હોય? મર્યા પછી જ્યારે અહીં આવ્યા છીએ ત્યારે એક દિવસ પણ પેટ ભરીને જમ્યું નથી.ભૂખથી અમારી આત્માઓ તલખી રહી છે !" ઘરડી સ્ત્રીની નજર એક વિશાળ તપેલા પર પડી,જે લોકોની ઊંચાઈથી લગભગ પચાસ ફૂટ ઊંચું હતું.તે તપેલાની ઉપર એક વિશાળ ચમચો લટકેલો હતો,તે તપેલામાંથી ખૂબ જ અદભુત અને લહેજતદાર સુગંધ આવી રહી હતી.

 

ઘરડી સ્ત્રીએ તે માણસને પૂછ્યું કે "આ તપેલામાં શું છે?" પેલો માણસ નિરાશ થઈને બોલ્યો કે "આ તપેલામાં હંમેશાં સ્વાદિષ્ટ ખીર ભરેલી રહે છે." ઘરડી સ્ત્રીએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું કે "આમાં ખીર છે? તો પછી તમે લોકો પેટ ભરીને આ ખીર કેમ નથી ખાતા? ભૂખથી કેમ ટળવળો છો?" પેલો માણસ રડતાં-રડતાં બોલવા લાગ્યો કે "કેવી રીતે ખાઈએ?" "આ તપેલાની ઊંચાઈ પચાસ ફૂટ છે,અમારામાંથી કોઈપણ તે તપેલા સુધી પહોંચી શકતું જ નથી."

 

ઘરડી સ્ત્રીને તેમના પર દયા આવી ગઈ.તે વિચારવા લાગી કે  "બિચારા ! ખીરનું ભરેલું તપેલું હોવા છતાં ભૂખથી બેહાલ છે.કદાચ ઈશ્વરે તેમને આ જ સજા આપી હશે." યમરાજે ઘરડી સ્ત્રીને કહ્યું કે "ચાલો ! આપણને મોડું થઈ રહ્યું છે." બંને આગળ ચાલ્યા,થોડે દૂર ગયા પછી સ્વર્ગ આવ્યું. ત્યાં ઘરડી સ્ત્રીને સૌના હસવાના અને કિલકિલાટ કરવાના અવાજો સંભળાયા.બધા જ લોકો ખૂબ જ ખુશ દેખાઈ રહ્યા હતા.તેમને ખુશ જોઈને ઘરડી સ્ત્રી પણ ખૂબ પ્રસન્ન થઈ પરંતુ ત્યાં સ્વર્ગમાં પણ ઘરડી સ્ત્રીની નજર બરાબર એવા જ પચાસ ફૂટ ઊંચા તપેલા પર પડી,જેવું નર્કમાં હતું,તેની ઉપર પણ તેવો જ ચમચો લટકેલો હતો. ઘરડી સ્ત્રીએ ત્યાંના લોકોને પૂછ્યું કે "આ તપેલામાં શું છે?"

 

સ્વર્ગના લોકો બોલ્યા કે "આમાં ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ ખીર છે." ઘરડી સ્ત્રી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ.તેણે તેમને પૂછ્યું કે "પણ આ તપેલું તો પચાસ ફૂટ ઊંચું છે ! તમે લોકો તો આ સુધી પહોંચી જ નહીં શકતા હોવ." "એ હિસાબે તો તમને લોકોને ખાવાનું મળતું જ નહીં હોય ! તમે પણ ભૂખથી બેહાલ હશો !" છતાં મને તો તમે બધા આટલા ખુશ દેખાઈ રહ્યા છો,આ કેવી રીતે શક્ય છે?" લોકો હસીને બોલ્યા કે "અમે બધા જ આ તપેલામાંથી પેટ ભરીને ખીર ખાઈએ છીએ." સ્ત્રી બોલી કે "પણ કેવી રીતે? તપેલું તો ખૂબ ઊંચું છે !" લોકોએ કહ્યું કે "તો શું થઈ ગયું તપેલું ઊંચું છે તો?"  અહીં આજુબાજુ કેટલાય વૃક્ષો છે.ઈશ્વરે આ વૃક્ષો, છોડ,નદીઓ અને ઝરણાં આપણા માનવીઓના ઉપયોગ માટે જ તો બનાવ્યાં છે !"

 

"અમે આ વૃક્ષોનાં લાકડાં લીધાં,તેને કાપ્યાં પછી લાકડાના ટુકડાઓને જોડીને એક વિશાળ સીડી બનાવી." પેલી લાકડાની સીડીના સહારે અમે તપેલા સુધી પહોંચીએ છીએ અને બધા સાથે મળીને ખીરનો આનંદ માણીએ છીએ. આ સાંભળીને ઘરડી સ્ત્રી યમરાજ સામે જોવા લાગી.યમરાજ હસ્યા અને બોલ્યા કે "ઈશ્વરે સ્વર્ગ અને નર્ક માનવીઓના પોતાના હાથમાં જ સોંપેલું છે.જો ઈચ્છીએ તો પોતાના માટે નર્ક બનાવી શકીએ અને ઈચ્છીએ તો સ્વર્ગ પણ બનાવી શકીએ !"

 

ઈશ્વરે બધાને એક સમાન પરિસ્થિતિઓમાં મૂક્યા છે,તેમના માટે તેના તમામ સંતાનો એક સમાન છે,તે કોઈની સાથે ભેદભાવ નથી કરતો." "પેલી બાજુ નર્કમાં પણ વૃક્ષો અને છોડ હતા જ ! પણ પેલા લોકો જાતે જ આળસુ છે,તેમને બધું તૈયાર થાળીમાં જોઈતું હતું, તેમને કોઈ કર્મ કે મહેનત કરવી નહોતી એટલા માટે તેઓ ભૂખથી બેહાલ છે." કારણ કે આ જ તો ઈશ્વરે બનાવેલી આ દુનિયાનો નિયમ છે-જે કર્મ કરશે, પુરૂષાર્થ કરશે તેને જ મીઠું ફળ ખાવા મળશે."

 

આ બોધકથાથી શીખવા મળતો બોધ એ છે કે પરિસ્થિતિઓ આપણા બધાની આસપાસ સરખી જ હોય છે-તફાવત ફક્ત આપણી દ્રષ્ટિ,વિચારસરણી અને મહેનત-કર્મ કરવાનો છે.આળસ છોડીને જે લોકો પ્રયાસ કરે છે,તેઓ પોતાના જીવનને સ્વર્ગ જેવું સુંદર બનાવી લે છે.

 

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

બોધકથા..સુમતિ-કુમતિ અને જીવનનો સાચો સાર

 

બોધકથા..સુમતિ-કુમતિ અને જીવનનો સાચો સાર

 

બહુ સમય પહેલાંની વાત છે,એક નાનકડા ગામમાં બે બહેનો રહેતી હતીઃસુમતિ અને કુમતિ. બંનેનો સ્વભાવ એકબીજાથી તદ્દન ભિન્ન હતો.સુમતિ દૂરદર્શી હતી અને હંમેશાં ભવિષ્યની સુખ-સુવિધાઓના સપનાં જોયા કરતી હતી, જ્યારે કુમતિ થોડી ચંચળ હતી અને વર્તમાન ક્ષણના નાના-નાના આનંદને માણવામાં માનતી હતી. એક બપોરે બંને બહેનો ગામની અનાજ દળવાની ઘંટી પર બાજરી દળવા ગઈ.ઘંટી સતત ચાલતી રહી-ઘર્ર-ઘર્ર,ઘર્ર-ઘર્ર. પથ્થરના બે પાટોની વચ્ચે બાજરીના દાણા દળાઈને લોટમાં બદલાઈ રહ્યા હતા.કામ કરતાં-કરતાં કુમતિને ભૂખ લાગી,તેણે મુઠ્ઠીભર આખી બાજરી લીધી અને ખાવા લાગી.સુમતિએ તેને ટોકતાં કહ્યું કે "અરે પાગલી ! આ શું કરી રહી છે? કાચા દાણા કેમ ચાવે છે? જો હજી થોડો ધીરજ રાખ.બધો લોટ દળાઈ જાય પછી ઘેર જઈશું ત્યાં સરસ ઘીમાં ચોપડીને,ગોળ ભેળવીને 'ચૂરી' બનાવીશું અને આરામથી બેસીને જમીશું,અત્યારે મહેનત કરી લે,સ્વાદ તો ઘરે જઈને જ મળશે.!"

 

કુમતિ ર્હંસીને બોલી કે "દીદી ! ઘરે જઈને જે મળશે એ તો ભવિષ્યની વાત છે પણ અત્યારે કામ કરતાં-કરતાં જે તૃપ્તિ મળી રહી છે તેનો આનંદ જ કંઈક અલગ છે." તે લોટ દળતી પણ રહી અને વચ્ચે-વચ્ચે દાણા પણ ચાવતી રહી. થોડીવાર પછી કામ પૂરૂં થયું, બંનેએ તાજો દળેલો લોટ કનસ્તરમાં ભર્યો અને માથા પર મૂકીને ઘર તરફ નીકળી પડ્યાં, રસ્તામાં હજી થોડે જ દૂર ગયાં હતાં કે અચાનક વાદળો ઘેરાયાં અને ધોધમાર વરસાદ વરસી પડ્યો. રસ્તો કાચો હતો અને ચારેય બાજુ કાદવ જ કાદવ થઈ ગયો. અચાનક સુમતિનો પગ લપસ્યો અને તે સીધી કાદવમાં ફસાઈ ગઈ,તેની સાથે જ લોટનું કનસ્તર પણ કાદવમાં પડી ગયું.બધો લોટ ફેલાઈ ગયો અને જોતજોતમાં કાદવમાં ભળીને કાળો થઈ ગયો.સુમતિ ફૂંફાડા નાખીને રડવા લાગી-તેની બધી મહેનત,તેના ભવિષ્યના પકવાન અને તેની 'ચૂરી'નું સપનું બધું જ માટીમાં મળી ગયું.

 

સંત કબીરદાસજી નજીક જ એક ઝાડ નીચે ઊભા રહીને આ બધું જોઈ રહ્યા હતા,તેમણે જોયું કે કુમતિ પાસે પણ હવે કશું બચ્યું નહોતું પરંતુ તેના ચહેરા પર એવો વસવસો કે અસંતોષ નહોતો જે સુમતિના ચહેરા પર હતો કેમ? કારણ કે કુમતિએ કામ દરમિયાન જે થોડા-ઘણા દાણા ચાવ્યા હતા તે તેના પેટ સુધી પહોંચી ચૂક્યા હતા-તે જ તેના શરીરનો સાચો હિસ્સો બન્યા હતા ! ત્યારે કબીરજીએ આ અમર પંક્તિઓ કહી કે

 

આટો પડ્યો કીચડમેં કછું ન આયો હાથ,

પિસત પિસત ચાબ્યો સો હી નિભયો સાથ

આ વાર્તામાં 'ઘઉં દળવું' એ આપણું જીવન છે અને 'લોટ' એ આપણી તે બધી ભૌતિક ઉપલબ્ધિઓ છે જે આપણે કાલ માટે બચાવીને રાખીએ છીએ. સુમતિ તે માનવીનું પ્રતીક છે જે હંમેશાં એમ કહે છે કે અત્યારે તો કમાવવાની ઉંમર છે, ઘડપણમાં ભગવાનનું નામ લઈશું." તે 'ચૂરી' ભવિષ્યના સુખ પાછળ દોડવામાં વર્તમાનને ખાલી કરી નાખે છે.જ્યારે કુમતિ એવા ભક્તોનું પ્રતીક છે જે સંસારના કાર્યો-દળવાનું કામ તો કરે છે પરંતુ સાથે-સાથે હરિનામના દાણા પણ ચાવતા રહે છે. કાદવ એટલે મૃત્યુ કે આપત્તિ આવે ત્યારે બહાર રહેલો લોટ એટલે કે ધન,સંપત્તિ,પદ તો નષ્ટ થઈ જશે, સાથે સાથે ફક્ત તે જ જશે જે આપણે 'દળતાં-દળતાં' એટલે કે જીવતેજીવ હૃદયમાં ઉતાર્યું છે.

 

સુમતિનો અર્થ જોઇએ તો 'સુ' એટલે સુંદર કે શ્રેષ્ઠ અને 'મતિ' એટલે બુદ્ધિ. જે મન કે બુદ્ધિ સન્માર્ગે દોરે, સદગુણોને ધારણ કરે અને ધર્મ-કર્મને અનુસરે તેને સુમતિ કહે છે.

 

રામચરિતમાનસમાં તુલસીદાસજી કહે છે કે

સુમતિ કુમતિ સબ કેં ઉર રહહી,નાથ પુરાણ નિગમ અસ કહહી,

જહાં સુમતિ તર્હાં સંપત્તિ નાના,જહાં કુમતિ તર્હાં વિપત્તિ નિદાના

 

હે નાથ ! પુરાણો અને વેદો એવું કહે છે કે સારી બુદ્ધિ-સુમતિ અને ખરાબ બુદ્ધિ-કુમતિ બંને દરેકના હૃદયમાં રહેલી જ હોય છે, જ્યાં સુમતિ-સદબુદ્ધિ હોય છે અને ત્યાં અનેક પ્રકારની સંપત્તિઓ અને સુખ-શાંતિનો વાસ થાય છે અને જ્યાં કુમતિ-દુર્બુદ્ધિ હોય છે ત્યાં અંતે માત્ર આપત્તિઓ અને દુઃખો જ આવે છે.

 

સંત નિરંકારી મિશન અનુસાર સુમતિ એટલે નિરંકાર પ્રભુ સાથે જોડાયેલી બુદ્ધિ. જ્યારે માનવી  બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને સદગુરૂના વચન મુજબ જીવન જીવે છે ત્યારે તેની મતિ 'સુમતિ' બને છે. સંતવાણીમાં તેને 'સૂરતની નિર્મળતા' કહેવામાં આવી છે.

 

કુમતિનો અર્થ જોઇએ તો 'કુ' એટલે નરસું કે ખોટું. જે બુદ્ધિ મનુષ્યને સ્વાર્થ,અહંકાર,આળસ કે વિષય -વિકારો તરફ દોરી જાય તેને કુમતિ કહે છે.તુલસીદાસજીના મતે જ્યાં કુમતિ હોય ત્યાં અંતે વિપત્તિ કે દુઃખ જ આવે છે.

 

સંત નિરંકારી મિશનના વિચારો અનુસાર જ્યારે મનુષ્ય પ્રભુને ભુલીને માત્ર ભૌતિક માયામાં અંધ બને છે ત્યારે તે કુમતિનો શિકાર બને છે.સંતવાણીમાં કુમતિને મનના પાંચ વિકારો કામ,ક્રોધ,લોભ,મોહ, અંહકારની ગુલામી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે.

 

સ્વભાવ એટલે વ્યક્તિની આંતરિક પ્રકૃતિ,તેના સંસ્કારો અને ટેવોનો સમૂહ એટલે સ્વભાવ. ગીતામાં તેને 'પ્રકૃતિ' કહેવામાં આવી છે.માણસનો સ્વભાવ તેના પૂર્વ જન્મના કર્મો અને વર્તમાન સંગતિ પર આધાર રાખે છે.સંતો કહે છે કે માનવ સ્વભાવ અહંકારયુક્ત હોય છે,જેને સદગુરૂની કૃપા અને સાધસંગત દ્વારા જ વિનમ્ર અને પવિત્ર બનાવી શકાય છે.સ્વભાવ જ્યારે સેવા અને સ્મરણવાળો બને ત્યારે જ જીવન સાર્થક થાય છે.

 

દૂરદર્શી એટલે જે વ્યક્તિ વર્તમાનમાં રહીને ભવિષ્યના પરિણામોનો અગાઉથી તાગ મેળવી શકે અને દીર્ઘદ્રષ્ટિપૂર્વક નિર્ણયો લે તેને દૂરદર્શી કહે છે.આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ સાચો દૂરદર્શી તે છે જે માત્ર આ લોકનું નહીં પરંતુ પરલોક-આત્માની મુક્તિ અને પ્રભુ સાથેના મિલનનું ભાથું બાંધે છે. આ ક્ષણિક સંસારને નાશવંત સમજીને શાશ્વત પ્રભુને યાદ રાખવા એ જ સર્વોચ્ચ દૂરદર્શિતા છે.

 

ચંચળ એટલે જે સ્થિર ન રહી શકે,સતત બદલાતું રહે તે ચંચળ.મનની પ્રકૃતિ કુદરતી રીતે જ ચંચળ છે,જેને અર્જુને ગીતામાં વાયુ સમાન વેગવાન કહી છે.ચંચળ મનને માત્ર 'પ્રભુ નામ સુમિરણ' અને સ્થિર ચિત્તવાળા સંતોની સંગત દ્વારા જ કાબૂમાં લાવી શકાય છે.મનની ચંચળતા જ સંસારના બંધનોનું મુખ્ય કારણ છે.

 

આનંદ એટલે ઈન્દ્રિયોના સુખથી પર એવું આંતરિક સંતોષ અને ખુશી જે આત્માને પ્રફુલ્લિત કરે. ઉપનિષદોમાં બ્રહ્મને 'સચ્ચિદાનંદ' સત-ચિત્ત-આનંદ કહ્યા છે.બાહ્ય પદાર્થોથી મળતો આનંદ ક્ષણિક છે પરંતુ નિરાકાર પ્રભુની યાદ અને સંતોની સંગતમાં જે અનુભવાય છે તે 'સહજ આનંદ' છે,જે ક્યારેય નાશ પામતો નથી.

 

અનિશ્ચિત જીવન એટલે જે જીવનનો કોઈ ભરોસો નથી, કઈ પળે શ્વાસ ખૂટી જાય તેની કોઈ ખાતરી નથી તેને અનિશ્ચિત જીવન કહે છે.સંસારમાં મૃત્યુ જ એકમાત્ર નિશ્ચિત સત્ય છે અને બાકી બધું અનિશ્ચિત છે. સંતો હંમેશાં કહે છે કે

''શ્વાસ શ્વાસ પર નામ લે વૃથા શ્વાસ મત ખો, કબહું ન જાને શ્વાસકો આવન હોય કિ ન હોય’’

જીવનની આ અનિશ્ચિતતા જ ભક્તિ માટે સૌથી મોટો પ્રેરણા સ્ત્રોત છે તેથી સારા કાર્યો કે ભજન માટે ક્યારેય આવતીકાલની રાહ ન જોવી જોઈએ.

 

ભજન એટલે પરમાત્માનું નામ સુમિરણ,ગુણગાન અને તેમના ચરણોમાં સમર્પણ ભાવ એટલે ભજન. ભજન એ આત્માનો ખોરાક છે.ભજન માત્ર ગીતો ગાવા પૂરતું મર્યાદિત નથી પરંતુ શ્વાસોશ્વાસમાં પ્રભુનું સ્મરણ કરવું અને જીવનમાં માનવતાના ગુણો અપનાવવા એ જ સાચું ભજન છે.

 

સંસાર એટલે જે જે સતત સરકતો રહે,વહેતો રહે અને નાશવંત હોય તેને સંસાર કહે છે.આ માયાનું જગત છે,જ્યાં જન્મ-મરણનું ચક્ર ચાલ્યા કરે છે.સંતો કહે છે કે સંસારથી ભાગવાની જરૂર નથી પરંતુ સંસારમાં રહીને કમળના ફૂલની જેમ નિર્લેપ બનીને રહેવાનું છે.હાથ કામમાં અને મન પ્રભુમાં રાખવું એ જ સાચી સંસાર યાત્રા છે.

 

આ બોધકથા આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં ભૌતિક સફળતા અને ભવિષ્યની યોજનાઓ જરૂરી છે પરંતુ તેની સાથે-સાથે આત્માનું ભાથું-પ્રભુ ભક્તિ અને સત્કર્મો બાંધવું અનિવાર્ય છે.આળસ અને કાલ કરૈ સો આજ કર,આજ કરૈ સો અબ,પલ મેં પ્રલય હોઇગી બહુરિ કરેગા કબ’’ વાળી નીતિ અપનાવીને વર્તમાનમાં જ પરમાત્માનું સ્મરણ કરવું એ જ માનવ જીવનનું પરમ લક્ષ્ય છે.

 

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

બોધકથા..સાચી શ્રદ્ધા અને અતૂટ વિશ્વાસ

 

બોધકથા..સાચી શ્રદ્ધા અને અતૂટ વિશ્વાસ

ગંગાસ્નાનથી આત્મશુદ્ધિ સુધીની આધ્યાત્મિક યાત્રા

બાહ્ય પવિત્રતા કરતાં અંતરની પવિત્રતા મહત્વની છે.શ્રદ્ધા માત્ર શબ્દોમાં નહીં પરંતુ વિશ્વાસ,કરૂણા, નિર્ભયતા અને નિઃસ્વાર્થ સેવામાં પ્રગટ થવી જોઈએ.ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તીર્થસ્નાન, પૂજા-પાઠ, જપ-તપ, વ્રત-ઉપવાસ અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોનું વિશેષ મહત્વ છે. આ ધાર્મિક પરંપરાઓ માનવીના જીવનમાં શ્રદ્ધા, ભક્તિ, સંયમ અને પવિત્રતાની ભાવના જાગૃત કરવાનું માધ્યમ છે. ગંગાસ્નાનને પાપનાશક અને પુણ્યપ્રદ માનવામાં આવે છે. ગંગાજી માત્ર એક નદી નથી પરંતુ ભારતીય જનમાનસમાં આસ્થા-પવિત્રતા અને મોક્ષદાયિની ભાવનાનું પવિત્ર પ્રતીક છે પરંતુ એક મહત્વનો પ્રશ્ન વિચારવા જેવો છે કે શું માત્ર બાહ્ય ધાર્મિક ક્રિયાઓ કરવાથી માનવીનું અંતર શુદ્ધ થઈ જાય છે? શું ગંગામાં ડૂબકી લગાવવાથી મનમાં રહેલા કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, અહંકાર, ઈર્ષ્યા અને દ્વેષ જેવા વિકારોનો નાશ થઈ જાય છે? શું મોઢેથી ભગવાનનું નામ લેવાથી જ જીવનમાં ભગવાનના ગુણો ઉતરી આવે છે?

આ પ્રશ્નોના સુંદર ઉત્તરરૂપે એક બોધકથા આપણને સાચી શ્રદ્ધા, અતૂટ વિશ્વાસ, આત્મશુદ્ધિ અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનો ગહન સંદેશ આપે છે.

એક સમયે ભગવાન શિવ માતા પાર્વતીજી સાથે હરિદ્વારમાં વિચરણ કરી રહ્યા હતા,ત્યાં તેમણે જોયું કે હજારો લોકો ગંગામાં સ્નાન કરીને ‘હર-હર ગંગે’ના જયઘોષ સાથે બહાર આવી રહ્યા છે, આ દ્રશ્ય જોઈ માતા પાર્વતીજીના મનમાં એક પ્રશ્ન ઊઠ્યો, તેમણે ભગવાન શિવજીને પૂછ્યું કે આટલા બધા લોકો ગંગામાં સ્નાન કરે છે છતાં તેમના જીવનમાં દુઃખો અને પાપકર્મો કેમ જોવા મળે છે? શું ગંગાજીની પાપનાશક શક્તિ ઓછી થઈ ગઈ છે?

ભગવાન શિવજીએ સમજાવ્યું કે ગંગાજીની પવિત્રતા અને પાપનાશક શક્તિ આજે પણ એટલી જ છે પરંતુ આ લોકોએ માત્ર જળમાં ડૂબકી લગાવી છે, સાચા અર્થમાં ગંગાસ્નાન કર્યું નથી કારણ કે સાચા ગંગાસ્નાનનો અર્થ માત્ર શરીરને પવિત્ર કરવો નથી પરંતુ મન અને અંતઃકરણને પણ નિર્મળ બનાવવું છે.

બીજા દિવસે ભગવાન શિવજીએ પોતાની લીલા દ્વારા એક વૃદ્ધ અને અશક્ત વ્યક્તિનું રૂપ ધારણ કર્યું. ભારે વરસાદને કારણે રસ્તા પર કાદવ અને કીચડ થઈ ગયો હતો. એક ઊંડા ખાડામાં ભગવાન શિવજી વૃદ્ધના રૂપમાં પડી ગયા. માતા પાર્વતીજીને ખાડાની બાજુમાં બેસાડીને કહ્યું કે આવતાં-જતાં લોકોને મદદ માટે વિનંતી કરજો, સાથે જ એવી શરત મૂકજો કે આ વૃદ્ધ સંપૂર્ણ નિષ્પાપ છે અને તેમને માત્ર નિષ્પાપ વ્યક્તિ જ સ્પર્શ કરી શકે છે. જો કોઈ પાપી વ્યક્તિ તેમને સ્પર્શ કરશે તો તે ભસ્મ થઈ જશે. થોડી જ વારમાં ગંગાસ્નાન કરીને પાછા ફરતા લોકોનાં ટોળાં ત્યાંથી પસાર થવા લાગ્યાં. માતા પાર્વતીજીએ સૌને વૃદ્ધને બચાવવા વિનંતી કરી. કેટલાક લોકો દયાવશ મદદ કરવા તૈયાર થયા પરંતુ જ્યારે તેમને નિષ્પાપ હોવાની શરત જણાવવામાં આવી ત્યારે તેઓ ડરી ગયા. કોઈને પોતાના પાપ યાદ આવ્યા, કોઈને ભસ્મ થઈ જવાનો ભય લાગ્યો તો કોઈએ પોતાનો રસ્તો પકડી લીધો.

સેંકડો લોકો ગંગામાં સ્નાન કરીને આવ્યા હતા પરંતુ કોઈ વૃદ્ધને બચાવવાની હિંમત કરી શક્યું નહીં. એવામાં એક યુવાન હાથમાં લોટો લઈને ‘હર-હર ગંગે’નો જયઘોષ કરતો ત્યાંથી પસાર થયો, માતા પાર્વતીએ તેને પણ વૃદ્ધને બચાવવા વિનંતી કરી અને નિષ્પાપ હોવાની શરત જણાવી. યુવાને દ્રઢ વિશ્વાસ સાથે જવાબ આપ્યો કે માતા ! હું હમણાં જ ગંગામાં સ્નાન કરીને આવ્યો છું. ગંગામાં સ્નાન કર્યા પછી પણ જો પાપ બાકી રહેતાં હોય તો પછી ગંગાસ્નાનનો અર્થ જ શું? મને ગંગાજીની પવિત્રતા પર પૂર્ણ વિશ્વાસ છે, હું અવશ્ય તમારા પતિને બચાવીશ, આટલું કહીને તેણે કોઈ સંકોચ કે ભય રાખ્યા વિના ખાડામાં ઊતરી વૃદ્ધને બહાર કાઢી લીધા.

યુવાનની શ્રદ્ધા-અતૂટ વિશ્વાસ અને નિઃસ્વાર્થ સેવાભાવ જોઈને ભગવાન શિવજી અને માતા પાર્વતીએ પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું અને તેને દર્શન આપ્યાં. ભગવાન શિવજીએ માતા પાર્વતીજીને કહ્યું કે આટલા બધા લોકો ગંગામાં સ્નાન કરીને આવ્યા હતા પરંતુ સાચા અર્થમાં ગંગાસ્નાન તો આ એક જ યુવાને કર્યું છે.

આ કથાનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે સાચી શ્રદ્ધા માત્ર માન્યતામાં નહીં પરંતુ જીવનના વ્યવહારમાં પ્રગટ થવી જોઈએ.

ભગવાન શિવ..કલ્યાણ-જ્ઞાન અને આત્મબોધનું પ્રતીક છે.

‘શિવ’ શબ્દનો અર્થ જ કલ્યાણકારી થાય છે.ભગવાન શિવજી જ્ઞાન,વૈરાગ્ય,શાંતિ અને કલ્યાણના પ્રતીક છે. આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ શિવતત્વ આપણને અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફ અને અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ લઈ જવાની પ્રેરણા આપે છે.બોધકથામાં ભગવાન શિવજી દ્વારા વૃદ્ધનું સ્વરૂપ ધારણ કરવું એ પણ એક સુંદર સંકેત છે કે જીવનમાં પરમાત્માની લીલા અને પરીક્ષાઓ હંમેશાં આપણા ધાર્યા સ્વરૂપમાં આવતી નથી. કોઈ જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિના રૂપમાં, કોઈ દુઃખી જીવના રૂપમાં કે કોઈ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિના રૂપમાં આપણી શ્રદ્ધા અને માનવતાની કસોટી થતી રહે છે. આથી દરેક જીવ પ્રત્યે પ્રેમ-સન્માન અને કરૂણાનો ભાવ રાખવો એ જ સાચી આધ્યાત્મિકતાની ઓળખ છે.

માતા પાર્વતી..શ્રદ્ધા-શક્તિ અને જિજ્ઞાસાનું પ્રતીક છે.

માતા પાર્વતીજી શ્રદ્ધા,શક્તિ,સમર્પણ અને જિજ્ઞાસાનાં પ્રતીક છે,તેઓ ભગવાન શિવજીને પ્રશ્ન પૂછે છે કે ગંગાસ્નાન કરવા છતાં લોકોનાં પાપો અને દુઃખો કેમ દૂર થતાં નથી? આ પ્રશ્ન આપણા સૌના જીવન સાથે જોડાયેલો છે,આપણે ધાર્મિક સ્થળોએ જઈએ છીએ, પૂજા-પાઠ કરીએ છીએ, સત્સંગમાં જોડાઈએ છીએ છતાં આપણા વિચારો અને વ્યવહારમાં પરિવર્તન કેમ આવતું નથી? આધ્યાત્મિક માર્ગમાં જિજ્ઞાસાનું વિશેષ મહત્વ છે. કોઈપણ ધાર્મિક પરંપરાને માત્ર અનુસરવાને બદલે તેના પાછળ રહેલા જીવનમૂલ્યોને સમજવા જોઈએ. શ્રદ્ધા જ્યારે સમજણ સાથે જોડાય છે ત્યારે તે જીવનને યોગ્ય દિશા આપે છે.

ગંગા..જ્ઞાન અને પવિત્રતાની પાવન ધારા

ગંગા નદી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પવિત્રતા-નિર્મળતા અને આધ્યાત્મિક ચેતનાનું પ્રતીક છે, જેમ ગંગાનું જળ શરીરની બાહ્ય સ્વચ્છતા માટે ઉપયોગી છે તેમ સત્સંગ-સદ્વિચાર અને આત્મજ્ઞાન મનની મલિનતા દૂર કરવામાં સહાયક બને છે. માનવીના અંતરમાં કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, અહંકાર, ઈર્ષ્યા અને દ્વેષ જેવા અનેક વિકારો રહેલા છે, આ વિકારો જ માનવીના જીવનમાં અશાંતિ અને દુઃખનું કારણ બને છે. જ્યારે માનવીને પરમાત્માના સાચા સ્વરૂપનું જ્ઞાન થાય છે અને તે જ્ઞાનને જીવનમાં ઉતારે છે ત્યારે તેના વિચારો-વાણી અને વ્યવહારમાં પવિત્રતા આવવા લાગે છે. આથી ગંગાની પવિત્ર ધારામાં સ્નાન કરવાની સાથે જ્ઞાનની પવિત્ર ધારામાં પણ ડૂબકી લગાવવી જરૂરી છે.

સાચું ગંગાસ્નાન એટલે અંતરની શુદ્ધિ..

કથાનો સૌથી મહત્વનો સંદેશ એ છે કે ગંગામાં ડૂબકી લગાવવી અને અંતરના વિકારોને ધોવા એ બે અલગ બાબતો છે.હજારો લોકોએ ગંગામાં સ્નાન કર્યું પરંતુ એક વૃદ્ધની મદદ કરવા કોઈ આગળ આવ્યું નહીં, તેમના શરીર ભીનાં હતાં પરંતુ હૃદયમાં રહેલો સ્વાર્થ-ભય અને સંકોચ દૂર થયો નહોતો. આપણે પણ ક્યારેક ધાર્મિક ક્રિયાઓમાં ખૂબ સમય આપીએ છીએ પરંતુ આપણા વ્યવહારમાં નમ્રતા, દયા, ક્ષમા અને સહનશીલતાનો અભાવ જોવા મળે છે. સાચું ગંગાસ્નાન એટલે મનમાં રહેલા દ્વેષને ધોવો, વાણીમાંથી કડવાશ દૂર કરો, વ્યવહારમાં નમ્રતા રાખો અને કર્મોમાં પવિત્રતા જાળવો.જળમાં ડૂબકી શરીરને ભીનું કરે છે જ્યારે જ્ઞાનમાં ડૂબકી અંતઃકરણને નિર્મળ કરે છે.

કાદવ અને ખાડો..મોહમાયા અને અજ્ઞાનનું પ્રતીક છે.

કથામાં રસ્તા પરનો કાદવ અને ઊંડો ખાડો પણ આધ્યાત્મિક અર્થ ધરાવે છે. કાદવને સંસારની મોહમાયા, આસક્તિ, લોભ અને વિષયવાસનાનું પ્રતીક માની શકાય, જ્યારે ખાડો અજ્ઞાન-અહંકાર અને કર્મબંધનનું પ્રતીક છે. માનવી જીવનના માર્ગે ચાલતાં ક્યારેક મોહ-સ્વાર્થ-લાલચ અને અહંકારના ખાડામાં પડી જાય છે, ઘણી વખત તેને પોતાની ભૂલનો ખ્યાલ પણ આવતો નથી અને ખ્યાલ આવે ત્યારે પણ તેમાંથી બહાર નીકળવું મુશ્કેલ બને છે. આવા સમયે સત્સંગ,સદગુરૂનું માર્ગદર્શન, સુમિરણ અને આત્મજ્ઞાન માનવીને અજ્ઞાનના ખાડામાંથી બહાર કાઢવાનું કાર્ય કરે છે પરંતુ સાથે સાથે આપણે પણ બીજાને મુશ્કેલીમાંથી બહાર કાઢવા માટે તૈયાર રહેવું જોઈએ.

વૃદ્ધ વ્યક્તિ..માનવસેવાની એક પવિત્ર તક

ખાડામાં પડેલા વૃદ્ધ વ્યક્તિ સમાજના દુઃખી, પીડિત, નિરાધાર અને લાચાર લોકોનું પ્રતીક છે. આપણી આસપાસ અનેક લોકો એવા હોય છે જેમને આર્થિક, શારીરિક, માનસિક કે સામાજિક સહાયની જરૂર હોય છે. કોઈ વૃદ્ધ એકલતા અનુભવે છે, કોઈ બીમાર વ્યક્તિ સારવાર માટે તડપે છે, કોઈ ગરીબ પરિવાર ભોજન માટે સંઘર્ષ કરે છે તો કોઈ નિરાશ વ્યક્તિને માત્ર પ્રેમભર્યા બે શબ્દોની જરૂર હોય છે. આવા સમયે તેમની મદદ કરવી એ જ સાચી માનવતા છે.

સંત નિરંકારી મિશનનો આધ્યાત્મિક સંદેશ પણ માનવતાને વિશેષ મહત્વ આપે છે.સત્સંગ-સુમિરણ અને સેવા દ્વારા જીવનને સાર્થક બનાવવાની પ્રેરણા મળે છે.પરમાત્મા પ્રત્યેનો પ્રેમ ત્યારે જ સાચા અર્થમાં પ્રગટ થાય છે જ્યારે આપણા હૃદયમાં સમગ્ર માનવજાત પ્રત્યે પ્રેમ-દયા અને કરૂણાની ભાવના હોય.

નિષ્પાપ હોવાની શરત..આત્મપરીક્ષણનો સંદેશ

માતા પાર્વતીજીની શરત કે માત્ર નિષ્પાપ વ્યક્તિ જ વૃદ્ધને સ્પર્શ કરી શકે છે, તે આપણને આત્મપરીક્ષણ કરવાની પ્રેરણા આપે છે. બીજાની ભૂલો શોધવી સહેલી છે પરંતુ પોતાની અંદર રહેલા દોષોને ઓળખવા મુશ્કેલ છે. આપણે બીજાને ઉપદેશ આપીએ છીએ પરંતુ પોતાના જીવનમાં એ ઉપદેશ કેટલો ઉતારીએ છીએ તેનો વિચાર કરતા નથી. આપણે દરરોજ પોતાના મનને પ્રશ્ન કરવો જોઈએ કે શું મારા વિચારો નિર્મળ છે? શું મારી વાણીથી કોઈને દુઃખ પહોંચે છે? શું મારા વ્યવહારમાં નિઃસ્વાર્થતા છે? શું હું કોઈની મુશ્કેલીમાં મદદ કરવા તૈયાર છું? શું મારા મનમાં કોઈના પ્રત્યે ઈર્ષ્યા કે દ્વેષ છે? આવા આત્મચિંતનથી જ માનવી પોતાની ખામીઓને ઓળખીને જીવનમાં સુધારો કરી શકે છે.

યુવાન..અતૂટ શ્રદ્ધા અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનું પ્રતીક છે.

કથામાં અંતે આવતો યુવાન સાચી શ્રદ્ધાનું જીવંત ઉદાહરણ છે,તે ગંગાજીની પવિત્રતા પર પૂર્ણ વિશ્વાસ રાખે છે તેથી ભસ્મ થઈ જવાના ભયથી ડર્યા વગર વૃદ્ધને બચાવવા આગળ વધે છે, તેની મહાનતા માત્ર તેના વિશ્વાસમાં જ નથી પરંતુ તેના કરૂણાભર્યા હૃદયમાં પણ છે, તે કોઈ દલીલ કરતો નથી, કોઈ બહાનું બનાવતો નથી અને પોતાના સ્વાર્થનો વિચાર કર્યા વગર સેવા કરવા તૈયાર થાય છે-આ જ સાચી ભક્તિનું લક્ષણ છે. શ્રદ્ધા એટલે મનમાં વિશ્વાસ-હૃદયમાં કરૂણા અને કર્મમાં નિઃસ્વાર્થતા. જે વ્યક્તિ પરમાત્મા પર વિશ્વાસ રાખે છે તે જીવનની મુશ્કેલીઓમાં પણ માનવતાનો માર્ગ છોડતી નથી.

હર-હરનો જયઘોષ..નામસ્મરણ સાથે ગુણઆચરણ જરૂરી છે.

બોધકથામાં અનેક લોકો ‘હર-હર ગંગે’નો જયઘોષ કરતા પસાર થાય છે. ભગવાનનું નામ લેવું, ભજન કરવું અને સુમિરણ કરવું એ ભક્તિનો મહત્વનો ભાગ છે પરંતુ નામસ્મરણનો સાચો હેતુ જીવનમાં ઈશ્વરીય ગુણો ઉતારવાનો છે.જો મોઢેથી ભગવાનનું નામ લેવાય પરંતુ હૃદયમાં દ્વેષ હોય તો નામસ્મરણનો ભાવ અધૂરો રહી જાય છે.જો વાણીમાં ભગવાનનો મહિમા હોય પરંતુ વ્યવહારમાં અહંકાર હોય તો ભક્તિનું સાચું સૌંદર્ય પ્રગટ થતું નથી. નામસ્મરણ સાથે ગુણસ્મરણ અને ગુણસ્મરણ સાથે ગુણઆચરણ પણ જરૂરી છે.ભગવાનનું નામ લેતાં લેતાં આપણામાં પ્રેમ, દયા, ક્ષમા, સહનશીલતા અને નિઃસ્વાર્થ સેવાના ગુણો વિકસે ત્યારે જ ભક્તિ જીવનને પવિત્ર બનાવે છે.

નિષ્કામ કર્મયોગ અને ભગવદ્ ગીતાનો સંદેશ..

આ બોધકથાનો સંદેશ ભગવદ્ ગીતાના કર્મયોગ સાથે પણ સુંદર રીતે જોડાયેલો છે.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગીતાના અધ્યાયઃ૩/૧૯માં કહે છે કે..

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर

આસક્તિનો ત્યાગ કરીને હંમેશાં કર્તવ્યકર્મ કરવું જોઈએ. યુવાને પણ કોઈ પુરસ્કાર-પ્રસિદ્ધિ કે લાભની અપેક્ષા રાખ્યા વગર વૃદ્ધને ખાડામાંથી બહાર કાઢ્યા, તેણે માત્ર પોતાની માનવતા અને કર્તવ્યભાવને મહત્વ આપ્યું. આ જ નિષ્કામ કર્મયોગ છે.જ્યારે માનવી કોઈપણ પ્રકારના સ્વાર્થ વગર બીજાના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરે છે ત્યારે તેનું કર્મ જ તેની ભક્તિ બની જાય છે.

સેવા-સુમિરણ અને સત્સંગ..જીવનની સાચી સાધના છે.

આ બોધકથાનો સાર સંત નિરંકારી મિશનના આધ્યાત્મિક સિદ્ધાંત ‘સેવા-સુમિરણ અને સત્સંગ’ સાથે પણ સુંદર રીતે જોડાય છે.સત્સંગ આપણને સત્યનું જ્ઞાન આપે છે અને જીવનને યોગ્ય દિશા આપે છે. સત્સંગ દ્વારા માનવી પોતાના જીવનના હેતુને સમજે છે અને સદગુણો અપનાવવાની પ્રેરણા મેળવે છે. સુમિરણ આપણને નિરાકાર પરમાત્માની યાદ સાથે જોડે છે, નિરંકાર પરમાત્માનું સ્મરણ મનને શાંતિ-સ્થિરતા અને આત્મિક આનંદ આપે છે. સેવા આપણામાં નમ્રતા, પ્રેમ, કરૂણા અને નિઃસ્વાર્થતાનો ભાવ વિકસાવે છે. સેવા દ્વારા માનવી પોતાના સ્વાર્થ અને અહંકારને ભૂલીને બીજાના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરવાનું શીખે છે.સત્સંગથી જ્ઞાન મળે, સુમિરણથી અંતર નિર્મળ બને અને સેવાથી એ જ્ઞાન વ્યવહારમાં પ્રગટ થાય. આ ત્રણેયનો સમન્વય થાય ત્યારે જ આધ્યાત્મિક જીવન સાચી પૂર્ણતા તરફ આગળ વધે છે.

જીવનને જ તીર્થ બનાવી દઈએ..

આ બોધકથા આપણને એક મહત્વપૂર્ણ જીવનસંદેશ આપે છે કે ધાર્મિક ક્રિયાઓનું સાચું મહત્વ ત્યારે જ છે જ્યારે તે આપણા જીવનમાં સદગુણોનું સિંચન કરે. ગંગામાં સ્નાન કરવું પવિત્ર પરંપરા છે પરંતુ મનમાં રહેલા અહંકાર, દ્વેષ, ઈર્ષ્યા, લોભ અને સ્વાર્થને ધોવા એ સાચી આધ્યાત્મિક સાધના છે. મંદિરમાં દીવો પ્રગટાવવો એ શ્રદ્ધા છે પરંતુ કોઈના અંધકારમય જીવનમાં આશાનો દીવો પ્રગટાવવો એ સાચી માનવતા છે. મોઢેથી ભગવાનનું નામ લેવું એ ભક્તિ છે પરંતુ ભગવાનના ગુણોને પોતાના જીવનમાં ઉતારવા એ સાચી ઉપાસના છે.તીર્થયાત્રા કરવી એ પુણ્યપ્રદ છે પરંતુ કોઈ દુઃખી વ્યક્તિના જીવનમાં સુખ અને આશાનો સંચાર કરવો એ પણ એક મહાન તીર્થસેવા છે.

આપણે સૌએ જીવનમાં એવો સંકલ્પ કરવો જોઈએ કે આપણી ભક્તિ માત્ર હોઠો સુધી સીમિત ન રહે પરંતુ આપણા વિચારો-વાણી અને વર્તનમાં પણ પ્રગટ થાય. આપણી શ્રદ્ધા માત્ર માન્યતા ન રહે પરંતુ નિર્ભયતા, કરૂણા, પ્રેમ અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે. સાચો ભક્ત એ નથી જે માત્ર તીર્થમાં જઈને પવિત્ર બને છે પરંતુ સાચો ભક્ત એ છે જે પોતાના શુદ્ધ વિચારો-પવિત્ર કર્મો અને નિઃસ્વાર્થ સેવાથી સમગ્ર જીવનને જ તીર્થ બનાવી દે છે.ગંગામાં ડૂબકી લગાવવી સહેલી છે પરંતુ મનના વિકારોને ધોવા એ સાચી સાધના છે. ભગવાનનું નામ લેવું સહેલું છે પરંતુ ભગવાનના ગુણોને જીવનમાં ઉતારવા એ સાચી ભક્તિ છે.

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)

 

બોધકથા..જીવનનું પરમ સત્ય..કિશા ગૌતમી અને સરસવના દાણાની મર્મસ્પર્શી કથા

 

બોધકથા..જીવનનું પરમ સત્ય..કિશા ગૌતમી અને સરસવના દાણાની મર્મસ્પર્શી કથા

 

બૌદ્ધ ધર્મ અને વિશ્વ સાહિત્યના ઇતિહાસમાં કિશા ગૌતમી (પિશા ગૌતમી) અને સરસવના દાણાની કથા માત્ર એક ઘટના નથી પરંતુ માનવમાત્રની ચેતનાને જગાડનારૂં એક મહાન આધ્યાત્મિક દર્શન છે. આ કથા માનવ જીવનના સૌથી મોટા અને કડવા સત્ય એટલે કે 'મૃત્યુ અને શોક' સાથે સામનો કરવાનો અને અજ્ઞાનતાના અંધકારમાંથી મુક્તિ મેળવીને પરમશાંતિ તરફ પ્રયાણ કરવાનો અદભૂત માર્ગ બતાવે છે.

 

કિશા ગૌતમીનો પરિચય અને પ્રારંભિક જીવન..

પ્રાચીન સમયમાં શ્રાવસ્તી કે સાકેત નામના સમૃદ્ધ નગરમાં કિશા ગૌતમી નામની એક સ્ત્રી રહેતી હતી, તે અત્યંત ગરીબ પરિવારમાંથી આવતી હતી. આર્થિક વિષમતા અને ગરીબીના કારણે તેના વિવાહ જીવનના પ્રારંભિક દિવસોમાં તેને સામાજિક અને પારિવારિક સ્તરે અનેક પ્રકારની તકલીફો અને ઉપેક્ષાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, તેની શારીરિક દુર્બળતા અને ગરીબ પૃષ્ઠભૂમિના કારણે નગરમાં લોકો તેને "કિશા" (સંસ્કૃત શબ્દ 'કૃશા' પરથી જેનો અર્થ 'દુર્બળ', 'કૃશ' કે 'ગરીબ' થાય છે) કહીને સંબોધતા હતા, આમ તેનું નામ જ તેની ગરીબી અને સંઘર્ષની ગાથા કહેતું હતું.

 

સમયનું ચક્ર ફર્યું અને કિશા ગૌતમીના જીવનમાં એક ખુશીનો સૂર્યોદય થયો, તેણે એક સુંદર અને સ્વસ્થ પુત્રને જન્મ આપ્યો, પુત્રના આગમનથી તેના દુઃખો જાણે થોડા સમય માટે ભુલાઈ ગયા,તે પોતાના પુત્રને અતિશય પ્રેમ કરતી હતી.માતાનો આ સ્વાભાવિક વાત્સલ્ય પ્રેમ સમય જતાં એટલો ગાઢ બની ગયો કે તે પોતાના પુત્ર વગર દુનિયાની કોઈ કલ્પના જ કરી શકતી ન હતી, તેનું સમગ્ર વિશ્વ હવે તે નાના બાળકની આસપાસ જ ફરવા લાગ્યું હતું.

 

જીવનની સૌથી મોટી કરૂણતા:પુત્રનું અચાનક મૃત્યુ..

કુદરતની રમત અકળ છે.જ્યારે કિશા ગૌતમી પોતાના પુત્રના ભવિષ્યના સપનાઓ જોઈ રહી હતી ત્યારે દુર્ભાગ્યએ તેના પર પ્રહાર કર્યો, તેનો એકમાત્ર વ્હાલો પુત્ર અચાનક ગંભીર રીતે બીમાર પડ્યો, ટૂંકી અને પીડાદાયક માંદગી બાદ યોગ્ય ઉપચાર મળે તે પહેલા જ તે માસૂમ બાળકનું પ્રાણપંખેરું ઉડી ગયું. પોતાના એકમાત્ર સહારા અને પ્રાણથી પણ વ્હાલા પુત્રના અચાનક અવસાનથી કિશા ગૌતમીનું મન અસ્થિર અને વિભ્રમ થઈ ગયું, તે આઘાત સહન ન કરી શકી. શોક અને વેદનાના અતિરેકમાં તે પાગલ-અસંતુલિત જેવી બની ગઈ, તે પોતાના મૃત બાળકને છાતી સરસો ચોંટાડીને આખા નગરમાં ગાંડાની જેમ દોડવા લાગી, તે રસ્તામાં મળતા દરેક રાહદારીને વિનંતી કરતી હતી કે કોઈ તેના પુત્રને જીવતદાન આપે કે કોઈ એવી દિવ્ય ઔષધિ કે દવા બતાવે જે તેના બાળકને ફરીથી સજીવન કરી શકે.

 

નગરમાં લોકો તેને દયાની નજરે જોતા અને સમજાવતા કે "બહેન ! કોઈ મૃત વ્યક્તિ ક્યારેય સજીવન થઈ શકતી નથી, મૃત્યુ એ અંતિમ સત્ય છે." પરંતુ શોક અને પુત્ર-મોહના ગાઢ અંધકારમાં ડૂબેલી કિશા ગૌતમી કોઈનું પણ સત્ય સ્વીકારવા તૈયાર ન હતી, તેનું મન માત્ર એટલું જ સ્વીકારવા તૈયાર હતું કે તેનો પુત્ર માત્ર સૂતો છે અને કોઈ તેને જગાડી શકે છે.

 

ભગવાન બુદ્ધની શરણે:આશાનું કિરણ..

નગરમાં એક સમજદાર અને દયાવાન વ્યક્તિએ કિશા ગૌતમીની દયનીય સ્થિતિ જોઈને તેને સલાહ આપી કે "હે દેવી ! તું વ્યર્થ રડે છે.તું આ નગરના મહાન જ્ઞાની-કરૂણાના સાગર ભગવાન ગૌતમ બુદ્ધ પાસે જા. માત્ર તે જ તારી આ વેદનાનું નિવારણ કરી શકે છે." આશાનું એક કિરણ દેખાતા જ કિશા ગૌતમી પોતાના મૃત પુત્રને લઈને દોડતી દોડતી ભગવાન બુદ્ધ પાસે પહોંચી, તેણે ધ્રૂજતા હાથે અને આંસુઓથી ભરાયેલી આંખો સાથે બુદ્ધના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા અને રૂંધાયેલા અવાજે કહ્યું કે "હે ભગવન્ ! ત્રિલોકના નાથ ! મારા આ નિર્દોષ પુત્રને કોઈક દિવ્ય ઉપાય કરીને ફરીથી જીવિત કરી આપો.મારા જીવનનો આ એક જ સહારો છે."

 

ભગવાન બુદ્ધે અત્યંત કરૂણાપૂર્વક અને શાંતભાવથી તેની અતિ દયનીય સ્થિતિ જોઈ. તેઓ જાણતા હતા કે બાળકને શારીરિક રીતે જીવિત કરવો અશક્ય છે પરંતુ કિશા ગૌતમીના અજ્ઞાન અને મોહના આવરણને દૂર કરવા માટે એક આધ્યાત્મિક ઉપચારની જરૂર હતી. બુદ્ધે અત્યંત મધુર અને પ્રશાંત સ્વરે કહ્યું કે.."ગૌતમી ! તું હમણાં જ ઉઠ અને આખા નગરમાંથી મુઠ્ઠીભર સરસવના દાણા લઈ આવ પરંતુ મારી એક શરત છે કે સરસવના દાણા તારે એવા ઘરમાંથી જ લાવવાના છે જેના પરિવારમાં ક્યારેય, કોઈપણ વ્યક્તિનું મૃત્યુ ન થયું હોય."

 

સત્યની શોધ અને વાસ્તવિકતાનું ભાન:ઘર-ઘરની કહાની..

ભગવાન બુદ્ધના વચનો સાંભળીને કિશા ગૌતમીને થયું કે આ તો બહુ સરળ કામ છે, તે તરત જ નગરમાં સરસવના દાણાની શોધમાં નીકળી પડી. તેને પૂર્ણ વિશ્વાસ હતો કે તે ગમે ત્યાંથી એવા ઘરના સરસવ શોધી લાવશે, તે ઉત્સાહથી એક પછી એક ઘરે ગઈ અને લોકોને વિનંતી કરવા લાગી કે "મને ખાલી મુઠ્ઠીભર સરસવના દાણા આપો,મારા ભગવાનની આ આજ્ઞા છે." લોકોએ દયા ખાઈને તરત જ ખુશીથી સરસવ આપવા તૈયારી બતાવી દીધી પરંતુ જ્યારે કિશા ગૌતમીએ પોતાની શરત મૂકતા પૂછ્યું કે "ભાઈ ! શું તમારા આ ઘરમાં ક્યારેય કોઈનું મૃત્યુ થયું છે? શું તમારા પરિવારમાં કોઈએ ક્યારેય સ્વજન ગુમાવ્યું છે?" ત્યારે લોકોના ચહેરા પર ઉદાસી છવાઈ જતી અને તેઓ નિસાસો નાખીને જવાબ આપતા કે "બહેન ! જીવતા લોકો તો આ ઘરમાં થોડા જ છે પરંતુ મૃત્યુ પામેલાઓની યાદી તો ઘણી મોટી છે. અમારા ઘરમાં દાદા,પિતા,માતા,પતિ કે બાળકોમાંથી કોઈને કોઈ કાળનો કોળિયો બની ચૂક્યા છે.મૃત્યુએ અહીં સૌના ઘરે દસ્તક દીધી છે."

 

કિશા ગૌતમી આશા લઈને બીજા ઘરે ગઈ,ત્રીજા ઘરે ગઈ,ગલીઓ અને મોહલ્લાઓમાં આખો દિવસ ભમી વળી પરંતુ તેને સમગ્ર નગરમાં એક પણ એવું ઘર ન મળ્યું કે જેના આંગણે ક્યારેય શોક કે મૃત્યુએ પગ ન મૂક્યો હોય. દરેક ઘરની કથા એક જ સરખી દુઃખદ અને સનાતન સત્યવાળી હતી.

 

જ્ઞાન પ્રાપ્તિ-વૈરાગ્ય અને જીવનનું પરમ દર્શન..

સાંજ ઢળવા આવી.સૂર્ય આથમી ગયો અને ચારેય તરફ અંધકાર છવાવા લાગ્યો.કિશા ગૌતમી થાકીને લોથપોથ થઈ ગઈ હતી, તે નગરની બહાર આવેલી શ્મશાનભૂમિ પાસે બેસી ગઈ, તેણે રાત્રિના અંધકારમાં નગર તરફ નજર કરી તો જોયું કે ઘરોમાં સળગતા દીવાઓ એક પછી એક ઓલવાઈ રહ્યા છે અને ચારેય તરફ ગાઢ અંધારૂં પ્રસરી રહ્યું છે.આ દશ્ય જોઈને અચાનક તેના અંતરઆત્મામાં એક દિવ્ય પ્રકાશ પ્રગટ્યો,તેને જીવનનું સૌથી મોટું અને કડવું સત્ય સમજાઈ ગયું કે "જે પ્રકારે આ નગરના દીવાઓ બળીને એક દિવસ ઓલવાઈ જાય છે, તે જ પ્રકારે આ સંસારમાં જેણે જન્મ લીધો છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, આ મરણધર્મી સંસારમાં કોઈપણ પરિવાર,કોઈપણ વ્યક્તિ અમર નથી.મૃત્યુ એ સાર્વત્રિક અને શાશ્વત સત્ય છે.આ કોઈ મારા એકલાના જ પુત્ર સાથે ઘટેલી દુર્ઘટના નથી પરંતુ આ સમગ્ર સૃષ્ટિનો નિયમ છે." તેના મનમાંથી અજ્ઞાનના વાદળો વિખેરાઈ ગયા.તેણે પોતાના મૃત પુત્રને શ્મશાનભૂમિમાં શાંતિપૂર્વક સુવડાવી દીધો અને કોઈપણ પ્રકારના આક્રંદ કે શોક વગર ભગવાન બુદ્ધ પાસે પાછી ફરી.

 

ભગવાન બુદ્ધે સ્મિત સાથે તેને પ્રેમથી પૂછ્યું કે "ગૌતમી ! શું તું નગરમાંથી મુઠ્ઠીભર સરસવના દાણા લઈ આવી?" કિશા ગૌતમીએ અત્યંત નમ્રતાપૂર્વક હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યા અને કહ્યું કે "હે ભગવન્ ! હવે મને સરસવના દાણાની કોઈ આવશ્યકતા રહી નથી.મને જીવન અને મૃત્યુનું સાચું અને પરમ સત્ય સમજાઈ ગયું છે,કૃપા કરીને મને તમારા શરણે સ્વીકારો." તેણે ભગવાન બુદ્ધ સમક્ષ પોતાના અહંકાર,ભ્રમ, મોહ અને પુત્રશોકનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કર્યો, ત્યારબાદ તેણે ભગવાન બુદ્ધ પાસેથી ભિક્ષુણી તરીકે સંન્યાસ દીક્ષા લીધી અને સત્ય-કરૂણા તથા શાંતિના માર્ગ પર આગળ વધીને અંતે પોતાના જીવનનું સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય-'અરહત' પૂર્ણ જ્ઞાન અને મુક્તિપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

 

આ કથાના માધ્યમથી સનાતન ધર્મશાસ્ત્રો-ઉપનિષદો અને સંતોની અવતારવાણીમાં જીવનના કેટલાક મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને ખૂબ જ સુંદર રીતે સમજાવવામાં આવ્યા છે. 'મોહ' એટલે અજ્ઞાનતાના કારણે નાશવંત વસ્તુઓમાં 'સત્ય અને કાયમી' હોવાનો ભ્રમ સેવવો. જ્યારે જીવ આ સંસારની નશ્વર ચીજો કે સંબંધો જેવા કે પત્ની,પુત્ર,ધન,પદ સાથે પોતાની ઓળખ જોડી દે છે અને માની લે છે કે "આ મારૂં છે અને ક્યારેય નહીં છૂટે" ત્યારે તેને મોહ કહે છે. અવતારવાણીમાં કહેવાયું છે કે મોહ એ માનવીની આંખ પર બંધાયેલી એવી પટ્ટી છે જે તેને સત્ય દેખાવા દેતી નથી.કિશા ગૌતમીનો પુત્ર પ્રત્યેનો મોહ જ તેના પાગલપન અને દુઃખનું મૂળ કારણ હતો.

 

આસક્તિ એ મોહનું વ્યવહારિક રૂપ છે.જ્યારે મન કોઈ વ્યક્તિ-પદાર્થ કે સ્થિતિ સાથે આંતરિક રીતે ચોંટી જાય અને તેના વગર જીવવું અશક્ય માને તેને આસક્તિ કહે છે.ગીતામાં પણ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે આસક્તિથી કામ-વાસના/ઈચ્છાઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને ઈચ્છાઓ પૂરી ન થાય ત્યારે ક્રોધ અને શોક જન્મે છે.આસક્તિ એ આત્માને સંસારના બંધનમાં જકડી રાખતી લોઢાની બેડી સમાન છે.

 

ધર્મશાસ્ત્રો અને વેદાંત દર્શન અનુસાર મૃત્યુ એ જીવનનો અંત નથી પરંતુ માત્ર એક પરિવર્તન છે. શરીર નાશવંત છે. શરીરમાદ્યં ખલુ ધર્મસાધનમ્-શરીર નાશ પામે છે પરંતુ આત્મા અમર છે.અવતારવાણી અનુસાર "જે જન્મ્યો છે તેનું મરવું નિશ્ચિત છે અને જે મર્યો છે તેનો પુનઃ જન્મ નિશ્ચિત છે.આ કુદરતનું ચક્ર અવિરત ચાલે છે." મૃત્યુ એ ભયાનક નથી પરંતુ જીવનના પુસ્તકનું એક પન્નું પલટાવવાની પ્રક્રિયા છે. જ્યારે મનુષ્ય આ સત્યને સ્વીકારી લે છે ત્યારે તે જીવનના દરેક ક્ષણને ભયમુક્ત થઈને જીવી શકે છે.

 

આ બોધકથામાંથી એ બોધપાઠ મળે છે કે મોહ જ તમામ દુઃખોનું મૂળ છે.માનવ જીવનમાં મોટાભાગના માનસિક કષ્ટો અને શોક અતિશય મોહ અને આસક્તિમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.જેટલી અપેક્ષાઓ વધુ તેટલું દુઃખ વધારે. પ્રકૃતિના આ સનાતન નિયમથી કોઈ મહાપુરૂષ-રાજા કે ગરીબ બચી શક્યો નથી.આ વાત સ્વીકારવાથી જ જીવનની અડધી ચિંતાઓ મટી જાય છે. જ્યારે વ્યક્તિ સંસારના આ વૈશ્વિક અને પરમ સત્યને સ્વીકારી લે છે ત્યારે તેનું મન મોહ અને શોકના ભારમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ જાય છે અને તેને સાચી આંતરિક શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

 

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)