કાળીચૌદશ..અનિષ્ટનો નાશ કરીને ઇષ્ટ તરફ ગતિ કરવાનું પ્રેરણાપર્વ.

 

કાળીચૌદશ..અનિષ્ટનો નાશ કરીને ઇષ્ટ તરફ ગતિ કરવાનું પ્રેરણાપર્વ.

 

દુર્ગુણોના વિનાશ-આત્મશુદ્ધિ અને સદ્‌ગુણોના સંવર્ધનનો આધ્યાત્મિક સંદેશ

 

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દરેક તહેવાર પાછળ કોઈ ને કોઈ ધાર્મિક-પૌરાણિક અને આધ્યાત્મિક રહસ્ય સમાયેલું છે.આપણા તહેવારો માત્ર આનંદ-ઉલ્લાસ કે પરંપરાગત વિધિઓ પૂરતા સીમિત નથી પરંતુ માનવજીવનને શુદ્ધ,પવિત્ર,સંયમિત અને સદાચારમય બનાવવાની પ્રેરણા પણ આપે છે,આવું જ એક મહત્વપૂર્ણ પર્વ એટલે કાળીચૌદશ. કાળીચૌદશને નરક ચતુર્દશી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,આ પર્વ અનિષ્ટનો નાશ કરીને ઇષ્ટ તરફ ગતિ કરવાનું, અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ જવાનું અને દુર્ગુણોનો ત્યાગ કરીને સદ્‌ગુણો અપનાવવાનું પ્રેરણાપર્વ છે.

 

કાળીચૌદશ એટલે આસો માસના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશી તિથિ. દિવાળીના પાંચ દિવસીય પર્વમાં આ દિવસનું વિશેષ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ છે. આ દિવસે મહાકાળી માતાની ઉપાસના, હનુમાનજીની પૂજા,દીપદાન તથા વિવિધ ધાર્મિક પરંપરાઓનું પાલન કરવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા અનુસાર મહાકાળી માતા પોતાના ભક્તોના દુર્ગુણો અને દુર્ભાવનાઓનો નાશ કરીને તેમને સદગુણો તથા સદાચારના માર્ગે આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે.

 

મહાકાળી માતાનું સ્વરૂપ ઉગ્ર અને રૌદ્ર છે,તેમનું આ સ્વરૂપ માત્ર ભય કે વિનાશનું પ્રતીક નથી પરંતુ અધર્મ,અન્યાય,અહંકાર અને આસુરી વૃત્તિઓના નાશનું પ્રતીક છે.જેમ અગ્નિ અશુદ્ધિને બાળીને શુદ્ધિનું કાર્ય કરે છે તેમ આધ્યાત્મિક સાધના અને ઈશ્વરીય કૃપા માનવીના અંતરમાં રહેલા દુર્ગુણોને દૂર કરવાની પ્રેરણા આપે છે. સાચી ઉપાસના ત્યારે જ સાર્થક બને છે જ્યારે આપણે માતાના દિવ્ય સ્વરૂપમાંથી શક્તિ, સાહસ,નિર્ભયતા અને ધર્મનિષ્ઠાના ગુણો જીવનમાં ઉતારીએ.

 

નરકાસુરનો વધ અને નરક ચતુર્દશીનું મહત્વ..

કાળીચૌદશ સાથે જોડાયેલી સૌથી જાણીતી પૌરાણિક કથા નરકાસુરના વધની છે. શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ૫૯મા અધ્યાયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા નરકાસુરના વધની કથા વર્ણવવામાં આવી છે.

 

પ્રાગજ્યોતિષપુરનો રાજા નરકાસુર અતિશય શક્તિશાળી હતો પરંતુ શક્તિ સાથે જ્યારે અહંકાર, દુરાચાર અને અત્યાચાર જોડાય છે ત્યારે વ્યક્તિનો વિનાશ નિશ્ચિત બને છે.નરકાસુર પોતાની શક્તિના મદમાં નિર્દોષ લોકોને ત્રાસ આપતો હતો, તેણે અનેક રાજકન્યાઓનું અપહરણ કરીને તેમને બંદી બનાવી હતી, તેના અત્યાચારથી સમગ્ર સમાજ ત્રાહિમામ્ પોકારી ઊઠ્યો હતો.આ અન્યાયનો અંત લાવવા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે સત્યભામાજી સાથે યુદ્ધ કર્યું અને નરકાસુરનો વધ કરીને બંદી બનાવેલી રાજકન્યાઓને મુક્ત કરાવી. પરંપરાગત કથાનુસાર આ રાજકન્યાઓના માન-સન્માન અને સામાજિક સુરક્ષાનો પ્રશ્ન ઊભો થતાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તેમનો સ્વીકાર કર્યો. આ પ્રસંગ દ્વારા સમાજને સ્ત્રીના સન્માન-રક્ષણ અને ગૌરવનો સંદેશ મળે છે.

 

નરકાસુરના વધથી અત્યાચાર અને આસુરી શક્તિનો અંત આવ્યો.લોકોએ આનંદમાં દીપ પ્રગટાવીને વિજયોત્સવ મનાવ્યો. આ પ્રસંગને નરક ચતુર્દશીની ઉજવણી સાથે જોડવામાં આવે છે.આ કથાનું આધ્યાત્મિક અર્થઘટન કરીએ તો નરકાસુર માત્ર એક પૌરાણિક પાત્ર નથી પરંતુ માનવમનમાં રહેલા અહંકાર, કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર અને અન્ય દુર્ગુણોનું પ્રતીક પણ છે. જ્યારે આ આસુરી વૃત્તિઓ માનવીના જીવન પર પ્રભુત્વ જમાવે છે ત્યારે તેનું જીવન જ નરક સમાન બની જાય છે તેથી નરકાસુરનો વધ એટલે પોતાના અંતરમાં રહેલી આસુરી વૃત્તિઓનો નાશ કરવાનો સંકલ્પ.

 

ભગવદ્ ગીતામાં નરકનાં ત્રણ દ્વાર..

ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાયઃ૧૬/૨૧માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દૈવી અને આસુરી સંપત્તિનું સુંદર વિવેચન કરે છે.આસુરી સ્વભાવ ધરાવતા મનુષ્યના જીવનમાં અહંકાર, દંભ, ક્રોધ, કઠોરતા અને અજ્ઞાનનું પ્રભુત્વ રહે છે, તેના પરિણામે તે પોતાનું અને બીજાનું અહિત કરે છે.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે કામ-ક્રોધ અને લોભ એ ત્રણ નરકનાં દ્વાર છે, જે આત્માનો નાશ કરનારાં છે તેથી આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

 

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः

कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्

કામ-ક્રોધ અને લોભ એ આત્માના અધઃપતનનાં ત્રણ દ્વાર છે તેથી મનુષ્યે આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

કાળીચૌદશના પર્વે આ શ્લોકનું ચિંતન વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. કામનાની અતિશયતા મનુષ્યને અશાંત બનાવે છે, ક્રોધ તેની બુદ્ધિનો નાશ કરે છે અને લોભ તેને અનીતિના માર્ગે દોરી જાય છે. આ ત્રણેય વૃત્તિઓનો ત્યાગ કરીને સંતોષ, ક્ષમા, પ્રેમ, દયા અને પરોપકાર જેવા ગુણો અપનાવીએ તો જીવનમાં સાચી શાંતિનો અનુભવ થાય છે.

 

મહાકાળીનું સ્વરૂપ અને આંતરિક શક્તિની જાગૃતિ..

દેવી મહાત્મ્ય એટલે કે દુર્ગા સપ્તશતીમાં દેવીનાં વિવિધ સ્વરૂપો દ્વારા મહિષાસુર, શુંભ-નિશુંભ અને અન્ય આસુરી શક્તિઓના વિનાશનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ કથાઓનો એક આધ્યાત્મિક સંદેશ એ પણ છે કે જ્યારે અધર્મ અને દુષ્ટતા વધી જાય છે ત્યારે ધર્મ અને સત્યની શક્તિ જાગૃત થવી જરૂરી છે. મહાકાળી માતાનું સ્વરૂપ આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં રહેલા અનિષ્ટ સામે નિર્ભયતાથી ઊભા રહેવું જોઈએ. અન્યાય સામે મૌન રહેવું નહીં, દુર્બળનું રક્ષણ કરવું, સ્ત્રીનું સન્માન કરવું અને સત્યના માર્ગે અડગ રહેવું એ જ શક્તિની સાચી ઉપાસના છે.માત્ર બાહ્ય રીતે પૂજા-અર્ચના કરવાથી જીવનમાં પરિવર્તન આવતું નથી. સાચી ભક્તિ તો ત્યારે છે જ્યારે મનમાંથી ઈર્ષ્યા, દ્વેષ, કપટ, અભિમાન અને સ્વાર્થ દૂર થાય. માતાની ઉપાસના સાથે તેમના દિવ્ય ગુણોને જીવનમાં ઉતારવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

 

કાળીચૌદશની લોકપરંપરાઓ અને તેમનો સંદેશ

કાળીચૌદશના દિવસે વિવિધ પ્રદેશોમાં અલગ-અલગ પરંપરાઓનું પાલન કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં આ દિવસે ખીર,વડા,પૂરી તથા અન્ય વાનગીઓ બનાવવાનો રિવાજ છે.કેટલીક જગ્યાએ ગૃહિણીઓ સાંજના સમયે વડા અને પૂરી ચાર રસ્તે મૂકી ઉતાર કાઢે છે.હનુમાનજીના મંદિરે તેલ ચઢાવવાની તથા દીપ પ્રગટાવવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે.લોકમાન્યતા અનુસાર આ દિવસે તળેલી વસ્તુઓ બનાવવાથી અને તેલનો ઉપયોગ કરવાથી કકળાટ તથા નકારાત્મકતા દૂર થાય છે. જોકે આવી માન્યતાઓને ધાર્મિક લોકપરંપરા તરીકે સમજવી જોઈએ,તેનો કોઈ સર્વમાન્ય શાસ્ત્રીય આધાર હોવાનું માની લેવું યોગ્ય નથી.

 

આ દિવસ સાથે જોડાયેલી બીજી એક પરંપરા એટલે અભ્યંગસ્નાન. કેટલીક પરંપરાઓમાં નરક ચતુર્દશીના દિવસે વહેલી સવારે તેલમર્દન કરીને સ્નાન કરવામાં આવે છે. આ વિધિ શરીરની સ્વચ્છતા અને તાજગી સાથે જોડાયેલી છે. બાહ્ય સ્વચ્છતાની સાથે મનની સ્વચ્છતા પણ એટલી જ જરૂરી છે. શરીર સ્વચ્છ હોય પરંતુ મનમાં દ્વેષ-ઈર્ષ્યા અને કપટ ભરેલાં હોય તો જીવનની સાચી પવિત્રતા પ્રાપ્ત થતી નથી.આથી કાળીચૌદશ આપણને બાહ્ય સ્વચ્છતાની સાથે આંતરિક શુદ્ધિનો પણ સંદેશ આપે છે. આળસ, પ્રમાદ,અસ્વચ્છતા,વ્યસન,નકારાત્મકતા અને ખરાબ આદતોનો ત્યાગ કરીને શિસ્તબદ્ધ તથા સદાચારપૂર્ણ જીવન જીવવું જોઈએ.

 

શક્તિનો સાચો ઉપયોગ..

શક્તિ પોતાનામાં સારી કે ખરાબ નથી હોતી, તેનો ઉપયોગ કયા હેતુ માટે થાય છે તેના આધારે તેનું સ્વરૂપ નક્કી થાય છે.પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ બીજાને પીડા પહોંચાડવા માટે કરવામાં આવે તો તે આસુરી વૃત્તિ છે. સ્વાર્થ અને અહંકાર માટે શક્તિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો તે વિનાશનું કારણ બને છે. જ્યારે એ જ શક્તિનો ઉપયોગ નિર્બળના રક્ષણ-અન્યાયના પ્રતિકાર અને માનવકલ્યાણ માટે થાય ત્યારે તે કલ્યાણકારી બને છે.આ ભાવને સુંદર રીતે આ રીતે વ્યક્ત કરી શકાય છે:પરપીડન માટે વપરાય તે શક્તિનો દુરૂપયોગ છે,સ્વાર્થ માટે વપરાય તે અહંકારની શક્તિ છે,નિર્બળના રક્ષણ માટે વપરાય તે કલ્યાણકારી શક્તિ છે અને પરમાત્માની ઇચ્છા તથા માનવસેવા માટે સમર્પિત થાય તે સાચી આધ્યાત્મિક શક્તિ છે.આપણી શક્તિ, બુદ્ધિ, સંપત્તિ અને સમયનો ઉપયોગ બીજાના જીવનમાં સુખ-શાંતિ અને આનંદ વધારવા માટે થાય એ જ માનવજીવનની સાચી સાર્થકતા છે.

 

સાચી કાળીચૌદશ એટલે અંતરના અંધકારનો નાશ..

કાળીચૌદશની ઉજવણી માત્ર દીવા પ્રગટાવવા-વાનગીઓ બનાવવા કે પરંપરાગત વિધિઓ કરવા પૂરતી સીમિત ન રહેવી જોઈએ. આ દિવસ આત્મનિરીક્ષણ કરવાનો અવસર છે. આપણે પોતાની જાતને પૂછવું જોઈએ કે મારા જીવનમાં કયા દુર્ગુણો છે? મારા વિચારો અને વ્યવહારમાં ક્યાંક અહંકાર-ઈર્ષ્યા કે સ્વાર્થ તો નથી? મારા વાણી-વર્તનથી કોઈને દુઃખ તો નથી પહોંચતું? હું મારા પરિવાર-સમાજ અને માનવજાત પ્રત્યેની ફરજો યોગ્ય રીતે નિભાવું છું? આવા પ્રશ્નોનું પ્રામાણિક આત્મમંથન કરીને જીવનમાં સુધારાનો સંકલ્પ કરીએ ત્યારે કાળીચૌદશનું પર્વ સાચા અર્થમાં ઉજવાયું કહેવાય.

 

સંતો અને મહાપુરૂષોએ પણ મનની શુદ્ધિ-સદાચાર અને આત્મજ્ઞાન પર વિશેષ ભાર મૂક્યો છે. સંત નિરંકારી મિશનના આધ્યાત્મિક સંદેશ અનુસાર બ્રહ્મજ્ઞાન દ્વારા નિરાકાર પરમાત્માની ઓળખ મેળવીને જીવનમાં પ્રેમ, નમ્રતા, સહિષ્ણુતા અને માનવતાના ગુણો વિકસાવવા જોઈએ. સત્સંગથી સારા વિચારો મળે છે,સુમિરણથી મનને સ્થિરતા મળે છે અને સેવાથી જીવનમાં પરોપકારની ભાવના વિકસે છે.જ્યારે મનુષ્ય પોતાના અંતરમાં રહેલા અજ્ઞાન અને અહંકારના અંધકારને દૂર કરીને પરમાત્માની સર્વવ્યાપકતાનો અનુભવ કરે છે ત્યારે તેના વ્યવહારમાં પણ પરિવર્તન આવે છે. તે કોઈની નિંદા કરતો નથી, કોઈનું અહિત ઇચ્છતો નથી અને સૌની અંદર એક જ પરમાત્માની જ્યોત નિહાળીને પ્રેમપૂર્વક જીવન જીવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

 

કાળીચૌદશ એ અનિષ્ટનો નાશ કરીને ઇષ્ટ તરફ આગળ વધવાનું પવિત્ર પ્રેરણાપર્વ છે.નરકાસુરના વધની પૌરાણિક કથા આપણને યાદ અપાવે છે કે અન્યાય-અત્યાચાર અને આસુરી વૃત્તિઓનો અંત આવવો જ જોઈએ. ભગવદ્ ગીતાનો સંદેશ આપણને કામ-ક્રોધ અને લોભ જેવા નરકનાં દ્વારો બંધ કરવાની પ્રેરણા આપે છે.મહાકાળી માતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ આપણને દુષ્ટતાનો પ્રતિકાર કરીને સદ્‌ગુણોનું રક્ષણ કરવાનું શીખવે છે.આપણે આ પર્વે માત્ર ઘરની સફાઈ જ નહીં પરંતુ મનની સફાઈ કરવાનો પણ સંકલ્પ કરીએ. માત્ર બહારના અંધકારને દૂર કરવા દીવા પ્રગટાવીએ એટલું જ નહીં પરંતુ અજ્ઞાન, અહંકાર, દ્વેષ અને સ્વાર્થના અંધકારને દૂર કરવા આત્મજ્ઞાનનો દીવો પણ પ્રગટાવીએ.

 

જીવનમાંથી દુર્ગુણોનો નાશ થાય, સદ્‌ગુણોનો વિકાસ થાય, અહંકારના સ્થાને નમ્રતા આવે, દ્વેષના સ્થાને પ્રેમ આવે અને સ્વાર્થના સ્થાને પરોપકારની ભાવના જાગે ત્યારે જ કાળીચૌદશની ઉજવણી સાચા અર્થમાં સાર્થક બને છે.

 

આ કાળીચૌદશે સંકલ્પ કરીએ કે બીજાના જીવનમાં અંધકાર ફેલાવવાને બદલે પ્રકાશ પાથરીશું, કોઈને દુઃખ પહોંચાડવાને બદલે સુખ આપીશું અને આસુરી વૃત્તિઓનો ત્યાગ કરીને દૈવી ગુણોથી સંપન્ન જીવન જીવીશું. અનિષ્ટનો નાશ-ઇષ્ટની પ્રાપ્તિ અને આત્મશુદ્ધિ દ્વારા માનવજીવનને દિવ્ય બનાવવાનો સંદેશ આપતું કાળીચૌદશનું આ પર્વ સૌના જીવનમાં સુખ, શાંતિ-સદ્‌બુદ્ધિ અને સદ્‌ભાવનાનો પ્રકાશ ફેલાવે એવી શુભકામનાઓ.

 

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)