વાઘબારસ..ગૌસેવા-વાણીની પવિત્રતા અને જીવદયાથી દિવાળીના પર્વનો મંગલ પ્રારંભ.

 

વાઘબારસ..ગૌસેવા-વાણીની પવિત્રતા અને જીવદયાથી દિવાળીના પર્વનો મંગલ પ્રારંભ.

 

ભારતીય સંસ્કૃતિની પરંપરા,શાસ્ત્રીય માન્યતાઓ અને આધ્યાત્મિક જીવનમૂલ્યોનો અનોખો સમન્વય

 

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દરેક તહેવાર માત્ર આનંદ-ઉલ્લાસ કે ધાર્મિક વિધિ પૂરતો સીમિત નથી હોતો પરંતુ તેની પાછળ કોઈ ને કોઈ ઊંડો આધ્યાત્મિક-નૈતિક અને સામાજિક સંદેશ રહેલો હોય છે.આપણા તહેવારો માનવજીવનને સંસ્કારમય બનાવવા, પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા, જીવમાત્ર પ્રત્યે કરૂણા રાખવા અને જીવનમાં સદગુણોનું સિંચન કરવા માટે પ્રેરણા આપે છે.

 

દિવાળીના પર્વનો પરંપરાગત પ્રારંભ આસો વદ બારસ એટલે કે વાઘબારસથી થાય છે ત્યારબાદ ધનતેરસ, કાળીચૌદશ, દિવાળી, નૂતન વર્ષ અને ભાઈબીજ જેવા તહેવારો આવે છે.આ છ પર્વો જીવનનાં જુદાં જુદાં મૂલ્યો અને સંદેશાઓ લઈને આવે છે.વાઘબારસ આપણને ગૌસેવા, જીવદયા, વાણીની પવિત્રતા અને કૃતજ્ઞતાનો સંદેશ આપે છે.

 

વાઘબારસને વિવિધ પ્રદેશોમાં ગોવત્સ દ્વાદશી-નંદિની વ્રત અને વસુબારસ જેવા નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.અલગ અલગ પ્રદેશોમાં તેની ઉજવણીની રીત અને ધાર્મિક માન્યતાઓમાં થોડો તફાવત જોવા મળે છે. કેટલીક લોકપરંપરાઓમાં તેને વાક્-બારસ સાથે જોડવામાં આવે છે. 'વાક્' એટલે વાણી કે વાચા. વાણીની અધિષ્ઠાત્રી દેવી સરસ્વતીની ઉપાસના સાથે જોડાયેલી આ ભાવના આપણને વાણીનો સંયમ અને મધુરતાનું મહત્વ સમજાવે છે.

 

ગોવત્સ દ્વાદશી અને ગૌમાતાનું ધાર્મિક મહત્વ..

'ગૌ' એટલે ગાય અને 'વત્સ' એટલે વાછરડું. ગોવત્સ દ્વાદશીના દિવસે ગાય અને વાછરડાનું પૂજન કરવામાં આવે છે.ભારતીય વૈદિક અને પુરાણિક પરંપરામાં ગાયને માતા સમાન પવિત્ર સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. ગાય માનવજીવન માટે પોષણનો આધાર રહી છે.દૂધ દ્વારા તે પોષણ આપે છે અને ભારતીય કૃષિપ્રધાન સમાજમાં ખેતી-ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થા તથા ગૃહજીવનમાં પણ તેનું વિશેષ યોગદાન રહ્યું છે આથી ગાયને માત્ર એક પશુ તરીકે નહીં પરંતુ માતૃભાવ અને કૃતજ્ઞતાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવી છે.

 

પુરાણિક માન્યતા અનુસાર સમુદ્રમંથનમાંથી કામધેનુ નામની દિવ્ય ગાય પ્રગટ થઈ હતી. કામધેનુને ઇચ્છિત ફળ આપનારી દિવ્ય શક્તિના પ્રતીક તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. ગાયના ધાર્મિક મહિમાનું વર્ણન વિવિધ પુરાણો અને ધર્મગ્રંથોમાં જોવા મળે છે. ગાયમાં તેત્રીસ કરોડ દેવતાઓનો વાસ છે એવી લોકપ્રચલિત માન્યતા પણ છે.

 

ગોવત્સ દ્વાદશીના દિવસે મહિલાઓ ગાય અને વાછરડાનું પૂજન કરીને પરિવારના સુખ-સંતાનોના આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે, કેટલીક પરંપરાઓમાં આ વ્રત સંતાનપ્રાપ્તિની મનોકામના સાથે પણ જોડાયેલું છે પરંતુ ગૌપૂજાનો સાચો અર્થ માત્ર એક દિવસ પૂજા કરવો એટલો જ નથી. ગાયને પૂરતું પાણી, પૌષ્ટિક ખોરાક, સ્વચ્છ વાતાવરણ અને સુરક્ષિત આશ્રય આપવો, બીમાર કે નિરાધાર ગાયની સારવાર કરાવવી અને તેની યોગ્ય સંભાળ રાખવી એ ગૌસેવાના વાસ્તવિક સ્વરૂપો છે.ધાર્મિક ભાવના ત્યારે જ સાર્થક બને છે જ્યારે તે આપણા વ્યવહારમાં કરૂણા અને જવાબદારીના રૂપમાં પ્રગટ થાય.

 

વાક્-બારસ..વાણીની પવિત્રતા અને સંયમનો સંદેશ..

માનવજીવનમાં વાણીનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.વાણી દ્વારા જ મનુષ્ય પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને સંસ્કારોની અભિવ્યક્તિ કરે છે. મીઠાં વચનો તૂટેલા સંબંધોને પણ જોડવાની શક્તિ ધરાવે છે જ્યારે કઠોર અને અપમાનજનક શબ્દો વર્ષો જૂના સંબંધોમાં પણ અંતર પેદા કરી શકે છે.

 

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાયઃ૧૭/૧૫માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે વાણીના તપનું સુંદર વર્ણન કર્યું છે.

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते

જે વાણી કોઈના મનમાં ઉદ્વેગ કે દુઃખ ઉત્પન્ન ન કરે, જે સત્ય હોય, પ્રિય હોય અને બીજાના હિતમાં હોય તેમજ સ્વાધ્યાયનો અભ્યાસ કરવામાં આવે તેને વાણીનું તપ કહેવામાં આવે છે.

 

આ શ્લોક આપણને જીવનનો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બોધ આપે છે.માત્ર સત્ય બોલવું પૂરતું નથી પરંતુ સત્યને પણ યોગ્ય શબ્દો-યોગ્ય ભાવના અને યોગ્ય સમયે રજૂ કરવું એ વાણીનો વિવેક છે.આપણે બોલતાં પહેલાં વિચારવું જોઈએ કે આપણા શબ્દોથી કોઈનું મન દુભાશે તો નહીં ને? આપણી વાણી કોઈના આત્મસન્માનને ઠેસ પહોંચાડશે તો નહીં ને? નિંદા,કટુવચન,અપમાન,અહંકાર અને અસત્યથી દૂર રહીને મધુર,સત્ય અને હિતકારી વાણીનો ઉપયોગ કરવો એ જ વાણીની સાચી સાધના છે.વાણીની પવિત્રતા માત્ર બોલવામાં જ નથી પરંતુ બીજાની વાત ધીરજથી સાંભળવામાં અને જરૂર પડે ત્યારે મૌન ધારણ કરવામાં પણ છે.આ દ્રષ્ટિએ વાક્-બારસનો સંદેશ સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન જીવનમાં ઉતારવા જેવો છે.

 

વેપારી પરંપરા..જૂના હિસાબ પૂર્ણ કરી નવા સંકલ્પો કરવાનો દિવસ..

ગુજરાત સહિત ભારતના અનેક વેપારી પરિવારોમાં વાઘબારસના દિવસે હિસાબ-ચોપડા પૂર્ણ કરવાની, જૂના વ્યવહારોની સમીક્ષા કરવાની અને નવા વર્ષ માટે વ્યવસ્થિત આયોજન કરવાની પરંપરા જોવા મળે છે,આ પરંપરાનો એક સુંદર જીવનબોધ છે.જેમ આપણે વેપારમાં જૂના હિસાબો તપાસીએ છીએ તેમ જીવનમાં પણ આપણા કર્મો-વ્યવહારો અને સંબંધોનો હિસાબ તપાસવો જોઈએ.કોઈનું દેવું બાકી હોય તો ચૂકવવાનો પ્રયાસ કરવો, કોઈનું મન દુભાવ્યું હોય તો ક્ષમા માગવી, કોઈની સાથે અન્યાય થયો હોય તો સુધારો કરવો અને નવા વર્ષમાં પ્રામાણિકતાથી જીવન જીવવાનો સંકલ્પ કરવો જોઈએ.ધન કમાવવું જીવનની જરૂરિયાત છે પરંતુ ધન સાથે ધર્મ-નીતિ અને પ્રમાણિકતા જોડાય ત્યારે જ સાચી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

 

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાયઃ૧૬માં ભગવાને દૈવી સંપત્તિના ગુણોનું વર્ણન કર્યું છે તેમાં અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, દયા, ક્ષમા અને શૌચ જેવા ગુણોનો સમાવેશ થાય છે.આ ગુણો માત્ર આધ્યાત્મિક જીવન માટે જ નહીં પરંતુ વેપાર-વ્યવહાર અને સામાજિક જીવન માટે પણ એટલા જ જરૂરી છે.

 

ગૌસેવા અને જીવદયા..ધર્મની સાચી અભિવ્યક્તિ..

ભારતીય પરિવારોમાં ભોજન બનાવતી વખતે ગાય માટે એક રોટલી અલગ રાખવાની પરંપરા જોવા મળે છે,આ પરંપરાની પાછળ જીવદયા-અન્નદાન અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાનો ભાવ રહેલો છે પરંતુ ગાયને ખોરાક આપતી વખતે તેની જરૂરિયાત અને આરોગ્યનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. તાજો-સ્વચ્છ અને તેના માટે યોગ્ય ખોરાક તથા પૂરતું પાણી આપવું જોઈએ,વાસી-બગડેલો કે ફૂગ લાગેલો ખોરાક પશુઓને આપવો નહીં.

 

કેટલીક ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર ગાયને ભોજન કરાવવાથી પુણ્ય મળે છે, પાપોનું ક્ષાલન થાય છે અને પરિવારમાં સુખ-સમૃદ્ધિ આવે છે.આ માન્યતાઓનો આધ્યાત્મિક ભાવ સમજવો જોઈએ પરંતુ કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક વિધિથી અકાળ મૃત્યુ અટકે જ છે કે તમામ પાપો નાશ પામે જ છે એવો નિશ્ચિત દાવો કરવો યોગ્ય નથી.ધર્મનો સાચો આધાર શ્રદ્ધા સાથે સદાચાર અને જીવમાત્ર પ્રત્યેની કરૂણા છે.ગાયની સેવા સાથે ભૂખ્યા મનુષ્યોને ભોજન આપવું, પક્ષીઓ માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવી, નિરાધાર પશુઓને સહાય કરવી અને બીમાર જીવોની સારવાર કરાવવી પણ જીવદયાનાં ઉત્તમ સ્વરૂપો છે.સાચી પૂજા એ છે જેમાં હૃદયમાં દયા જાગે અને હાથ દ્વારા સેવા થાય.

 

વાઘનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ..સાહસ અને શક્તિનો સંદેશ..

વાઘ શક્તિ-સાહસ અને પરાક્રમનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વાઘને માતા દુર્ગાના વાહન તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.દેવી દુર્ગાનું આ સ્વરૂપ અધર્મ સામે સંઘર્ષ કરવાની શક્તિ અને ધર્મની રક્ષા માટેના સાહસનું પ્રતીક છે.આ પ્રતીકાત્મક અર્થ આપણને સમજાવે છે કે જીવનમાં મુશ્કેલીઓથી ડરીને ભાગવું નહીં પરંતુ ધૈર્ય-આત્મવિશ્વાસ અને વિવેકથી તેનો સામનો કરવો જોઈએ પરંતુ શક્તિનો અર્થ બીજાને દબાવવો કે નુકસાન પહોંચાડવું નથી.સાચી શક્તિ તો નબળાની રક્ષા કરવામાં, અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવામાં અને પોતાના મનના દુર્ગુણો પર વિજય મેળવવામાં છે.

 

આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ વાઘબારસનો જીવનબોધ..

તહેવારોનું સાચું મહત્વ ત્યારે પ્રગટ થાય છે જ્યારે આપણે તેમની પાછળ રહેલા જીવનમૂલ્યોને આપણા વ્યવહારમાં ઉતારીએ.વાઘબારસ આપણને ત્રણ મહત્વપૂર્ણ બાબતોનું સ્મરણ કરાવે છે.. વાણીની શુદ્ધિ.આપણા શબ્દોમાં સત્ય,પ્રેમ,નમ્રતા અને હિતભાવ હોવો જોઈએ, જીવમાત્ર પ્રત્યે દયા..દરેક જીવમાં પરમાત્માની રચનાનું દર્શન કરીને તેની સાથે કરૂણા અને સહાનુભૂતિથી વર્તવું જોઈએ, વ્યવહારમાં પ્રામાણિકતા..ધન,વેપાર,સંબંધો અને સામાજિક જવાબદારીઓમાં સત્યનિષ્ઠા જાળવવી જોઈએ.

 

સંત નિરંકારી મિશનની આધ્યાત્મિક વિચારધારા પણ બ્રહ્મજ્ઞાન દ્વારા સર્વત્ર એક નિરાકાર પરમાત્માનું દર્શન કરીને માનવમાત્ર પ્રત્યે પ્રેમ, દયા, નમ્રતા અને સેવાભાવ કેળવવાની પ્રેરણા આપે છે. જ્યારે મનુષ્ય દરેક જીવમાં એક જ પરમાત્માની રચનાનો અનુભવ કરે છે ત્યારે તેના હૃદયમાં ભેદભાવ ઓછો થાય છે અને સેવા-સહકાર તથા માનવતાની ભાવના વિકસે છે.સત્સંગથી સારા વિચારો મળે છે, સુમિરણથી મનને શાંતિ મળે છે અને સેવાથી જીવનમાં નમ્રતા તથા પરોપકારનો ભાવ વિકસે છે. આ જ આધ્યાત્મિક ભાવનાને વાઘબારસના પર્વ સાથે જોડીએ તો આ તહેવાર માત્ર પરંપરાગત ઉજવણી ન રહેતાં આત્મચિંતન અને આત્મસુધારણાનું માધ્યમ બની શકે છે.

 

વાઘબારસ એ ગૌસેવા, જીવદયા, વાણીની પવિત્રતા, સાહસ અને પ્રામાણિક વ્યવહારનું સ્મરણ કરાવતો પર્વ છે. આ દિવસ આપણને શીખવે છે કે પૂજા માત્ર મંદિરમાં કે ધાર્મિક વિધિમાં જ નથી પરંતુ કોઈના દુઃખને સમજવામાં, ભૂખ્યાને ભોજન આપવામાં, નિરાધારને સહારો આપવામાં અને મધુર વાણીથી બીજાના હૃદયમાં આનંદ જગાવવામાં પણ છે.આપણે દિવાળીના આ પવિત્ર પર્વનો પ્રારંભ માત્ર ઘરની સફાઈથી જ નહીં પરંતુ મનના મેલને દૂર કરીને કરીએ, જૂના હિસાબોની સાથે મનમાં રહેલા વેરઝેર પણ પૂર્ણ કરીએ. જૂના સંબંધોમાં પ્રેમનું નવું પાન ઉમેરવાની કોશિશ કરીએ. કઠોર વાણીના સ્થાને મધુરતા-સ્વાર્થના સ્થાને સેવા અને અહંકારના સ્થાને નમ્રતા અપનાવીએ.ધર્મનું સાચું સ્વરૂપ માત્ર વિધિ-વિધાનમાં નથી પરંતુ માનવજીવનને વધુ પવિત્ર-સંવેદનશીલ અને જવાબદાર બનાવવામાં છે.

 

વાઘબારસના પવિત્ર અવસરે ગૌસેવા, જીવદયા, મધુર વાણી અને પ્રામાણિકતાનો સંકલ્પ લઈએ. આપણા જીવનમાં પ્રેમ, સેવા, સદ્‌ભાવના અને માનવતાનો દીપ પ્રગટાવીએ કારણ કે દિવાળીના દીપકનો સાચો પ્રકાશ ત્યારે જ સાર્થક બને છે જ્યારે તે આપણા અંતરના અજ્ઞાન-અહંકાર અને દ્વેષના અંધકારને દૂર કરીને સમગ્ર સમાજના જીવનમાં સુખ-શાંતિ અને સદ્‌ભાવનાનો પ્રકાશ ફેલાવે.

 

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી

નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ

૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)